Universitet xiyoboni

Ikki shahar chegarasi

Rossiya imperiyasi 1868-yilda Samarqandni egallaganidan soʻng eski shaharning gʻarbida yangi, yevropacha shahar qurila boshladi. Ikki qismni ajratib turuvchi keng daraxtzor xiyobon 1870-yillar boshida (manbalarda 1871 yoki 1872-yil; ayrim mualliflar 1880-yillarni koʻrsatadi) Zarafshon okrugi boshligʻi, general Aleksandr Abramov davrida barpo etilgan va uning nomi bilan «Abramov bulvari» deb atalgan. Keyinroq u Gorkiy bulvari boʻldi, soʻng esa Universitet xiyoboni deb nomlandi. Keksa samarqandliklar uni hanuz «Abramovskiy» deb ham atashadi.

Dastlab xiyobon 490 sajen — taxminan bir kilometr uzunlikda boʻlib, uch qator daraxtzor yoʻlak va ikki qatnov yoʻlidan iborat edi. Bugungi Universitet xiyoboni koʻchasi 2,3 kilometrga choʻzilgan.

Nevesskiyning «yashil galereyasi»

Xiyobonni koʻkalamzorlashtirish biolog Mixail Nevesskiyga topshirilgan. U qariyb oʻttiz yil davomida dunyoning turli joylaridan koʻchat buyurtma qilib, ularni maxsus koʻchatxonada Samarqand iqlimiga moslashtirgan. Bugun xiyobonda eman, qaragʻay, chinor va katalpa oʻsadi; noyob Livan kedri tabiat yodgorligi sifatida muhofaza qilinadi. Daraxtlar soyasida havo atrofdagidan bir necha daraja salqin boʻladi.

Yonidagi Gubernator bogʻiga 1886-yilda Qrim qaragʻaylari va Shimoliy Amerika botqoq sarvlari keltirilgan, Nevesskiy tashabbusi bilan sunʼiy hovuz qazilgan. Xiyobon yaqinidagi shahar bogʻi — hozirgi Alisher Navoiy nomidagi markaziy bogʻ bilan birga ular «yashil zanjir»ni tashkil qiladi.

Xiyobon boʻylab

Xiyobon boʻylab «Rus Samarqandi»ning eng koʻrkam binolari saqlangan: 1874-yilda qurilgan gubernator uyi (hozir shahar hokimligi), 1890-yillar oxirida qurilgan Rus-Xitoy banki (2021–2022-yillarda taʼmirlanib, Samarqand davlat universitetining Oʻzbekiston–Xitoy doʻstligi muzeyiga aylantirilgan) va 1904-yilda meʼmor Georgiy Svarichevskiy loyihasi bilan qurilgan ayollar gimnaziyasi (hozir universitetning biologiya fakulteti). Xiyobon nomini bergan Samarqand davlat universitetining asosiy binolari ham shu yerda. Abdurahmon Jomiy koʻchasi bilan kesishmada xitoycha ayvonli Konfutsiy maydoni joylashgan.

2019-yilda xiyobonda velo yoʻlaklar va favvoralar qurish rejasi daraxtlar taqdiridan xavotirlangan aholining noroziligidan soʻng toʻxtatilgan.