Andijon viloyati

Joylashuvi va tabiati

Andijon viloyati Fargʻona vodiysining sharqiy qismini egallaydi va Oʻzbekistonning eng sharqiy viloyati hisoblanadi. U Qirgʻizistonning Oʻsh va Jalolobod viloyatlari, shuningdek Fargʻona va Namangan viloyatlari bilan chegaradosh. Maydoni taxminan 4,3 ming km² — mamlakat hududining bir foiziga yaqin, ammo bu yerda Oʻzbekiston aholisining 9 foizdan ortigʻi yashaydi: har kvadrat kilometrga 800 dan ortiq kishi toʻgʻri keladi.

Viloyatning asosiy daryosi — Qoradaryo: u sharqdagi Andijon suv omboridan gʻarbga qariyb 150 km oqib oʻtadi va Norin bilan qoʻshilib Sirdaryoni hosil qiladi. Dalalarni Shahrixonsoy, Katta Andijon, Katta Fargʻona va Janubiy Fargʻona kanallari sugʻoradi. Gʻarbiy qismi baland tekislik, sharqiy qismini Olay va Fargʻona tizmalarining etaklari egallaydi; togʻlar vodiyni sovuq shamollardan toʻsib turadi, shuning uchun qishi nisbatan yumshoq — sovuq odatda −3,5 °C atrofida, yozi esa issiq, harorat 37 °C gacha koʻtariladi.

Tarixi

Bu yerda odamlar qadimdan yashagan: Jalaquduq tumanidagi Dalvarzin manzilgohi miloddan avvalgi XII–VII asrlarga oid. Miloddan avvalgi II–I asrlarda vodiyda «samoviy otlari» bilan xitoyliklarni hayratga solgan Davon davlati mavjud boʻlgan; koʻplab arxeologlar uning poytaxti Ershini Marhamat yonidagi Mingtepa bilan aynanlashtiradi, garchi bu masala hali bahsli boʻlsa ham.

Andijon yozma manbalarda IX asrdan Andukon nomi bilan uchraydi. Shahar qoraxoniylar, moʻgʻullar va temuriylar davrlarini boshdan kechirgan; temuriylar zamonida Fargʻona mulkining poytaxti boʻlgan va 1483-yilda shu yerda Zahiriddin Muhammad Bobur tugʻilgan. Keyinchalik hudud Qoʻqon xonligi tarkibiga kirdi — 1817-yilda Umarxon Shahrixon shahri va kanalini bunyod etdi. 1876-yilda vodiy Rossiya imperiyasiga qoʻshildi, 1898-yilda Andijonda Dukchi Eshon qoʻzgʻoloni koʻtarildi, 1899-yilda temir yoʻl keldi, 1902-yilgi zilzila esa eski shaharni vayron qildi. Viloyat 1941-yil 6-martda Fargʻona viloyatidan ajratib tashkil etilgan; 1960–1967-yillarda Namangan viloyati hududi ham vaqtincha uning tarkibida boʻlgan.

Nima koʻrish kerak

Andijon shahrida XIX asr oxiridagi Jome majmuasi va uning 32 metrlik minorasi, Ark ichi madrasasidagi Bobur uy-muzeyi va viloyat tarix va madaniyati muzeyi bir piyoda sayrda koʻriladi. Shaharning janubi-sharqidagi Bogʻishamol adirlarida Bobur milliy bogʻi — haykal, «Bobur va jahon madaniyati» muzeyi va shoirning ramziy qabri bor.

Marhamatdagi Mingtepa — vodiyning eng yirik qadimiy shahar xarobalaridan biri va YuNESKO dastlabki roʻyxatidagi seriyali nominatsiya qismi. Sharqda, Xonobod yonida Qoradaryo toʻgʻoni bilan toʻsilgan Andijon suv ombori va termal suvli Xonobod sihatgohi joylashgan. Ziyorat turizmi uchun Jalaquduqdagi Qutayba ibn Muslim, Xoʻjaoboddagi Imom ota va Xonoboddagi Fozilmon ota qadamjolari, Paxtaoboddagi Otaqoʻzi madrasasi qiziqarli. Togʻ oldi tumanlari — Buloqboshi, Xoʻjaobod va Marhamat — buloqlar, adirlar va bogʻlar orasidagi bahorgi sayrlar uchun qulay.

Mashhur farzandlari

Andijon azaldan vodiyning madaniy markazlaridan biri boʻlgan. Boburdan tashqari bu yerda XX asr oʻzbek adabiyotining yirik siymolari tugʻilgan: shoir va dramaturg Abdulhamid Choʻlpon (1897–1938) qatagʻon qurboni boʻlgan, uning xotirasiga Andijonda memorial muzey ochilgan. Oʻzbekiston xalq shoiri Zokirjon Habibiyning uy-muzeyi Paxtaobodda joylashgan, mashhur shoir Muhammad Yusuf (1954–2001) Marhamat tumanida tugʻilgan. Andijon teatri 1919-yilda Hamza Hakimzoda Niyoziy boshchiligidagi truppa sifatida ish boshlagan va eng qadimgi oʻzbek professional teatrlaridan biri hisoblanadi; uning sahnasida Choʻlponning «Yorqinoy» dramasi ham qoʻyilgan.

Xoʻjalik, hunarmandchilik va oshxona

Iliq iqlim paxta, gʻalla, bogʻdorchilik, uzumchilik, pillachilik va polizchilik uchun qulay; pilla yetishtirish viloyat qishloq xoʻjaligining eng rivojlangan tarmoqlaridan biri. Viloyatda Andijon, Polvontosh, Janubiy Olamushuk, Xartum, Boʻston va Xoʻjaosmon neft-gaz konlari bor, 1996-yildan esa Asaka shahrida Oʻzbekistonning birinchi avtomobil zavodi — bugungi UzAuto Motors ishlaydi. Andijonlik hunarmandlarning gilam va soʻzanalari, kulolchilik, yogʻoch va metall oʻymakorligi namunalari viloyat muzeyida saqlanadi; eski bozor yonidagi hunarmandchilik etnografik hududi ham davlat roʻyxatiga kiritilgan. Vodiy dasturxoni — palov, somsa, tandir non va mevalar — bozorlarda eng yaxshi tatib koʻriladi.

Qanday borish

Andijon aeroporti Toshkent va xorijiy shaharlar bilan bogʻlangan. Toshkentdan poyezd va avtomobil yoʻllari Qamchiq dovoni orqali vodiyga kiradi; temir yoʻl dovon ostidan 19 km dan uzun tunnel orqali oʻtadi. Viloyat ichida harakatlanish oson: masofalar qisqa, Andijondan Mingtepagacha taxminan 30 km, Xonobodgacha bir soatcha yoʻl. Andijon yaqinidagi chegara orqali Qirgʻizistonning Oʻsh shahriga chiqish mumkin. 2025-yilda viloyatda barpo etilgan yangi shaharcha Bobur shahri deb nomlandi.