Askiya — soʻz oʻyini sanʼati

Hozirjavoblar bellashuvi

Askiya (arabcha «zakiy» — oʻtkir zehnli) — oʻzbek xalq ogʻzaki ijodining tomoshabop janri; u Fargʻona vodiysi va Toshkent viloyatida shakllangan va tarqalgan. Ikki yoki undan ortiq askiyachi sayil, toʻy yoki bayramda maʼlum mavzu — «payrov» atrofida soʻz bilan bellashadi: javob loʻnda, sermaʼno, kulgili va taʼsirli boʻlishi kerak. Mavzudan chetga chiqqan yoki qoʻpol soʻz ishlatgan taraf yengilgan hisoblanadi, tomoshabinlar esa kulgi va qiyqiriq bilan baho beradi.

Anʼanaviy payrovlar — «Oʻxshatdim», «Boʻlasizmi», «Gulmisiz, rayhonmisiz», «Bedana», «Qofiya», «Laqab»; zamonaviy mavzular — oila, kino, futbol va boshqalar. YUNESKO maʼlumotiga koʻra, askiyaning oʻttizdan ortiq shakli maʼlum.

Meros va tomosha

Manbalarga koʻra, askiya XV–XVII asrlarda keng tarqalgan; u haqida Alisher Navoiy va Bobur ham yozgan. 2014-yilda «Askiya — soʻz oʻyini sanʼati» YUNESKOning Reprezentativ roʻyxatiga kiritildi. Asosan erkaklar janri boʻlgan askiyada bugun ayollar ham qatnashadi. Askiyachilarni toʻylar, sayllar, televizion koʻrsatuvlar va hajviy konsertlarda tinglash mumkin — lekin oʻzbek tilini yaxshi bilmasdan soʻz oʻyinining barcha nozikliklarini tushunish qiyin, shuning uchun yoningizda tarjimon boʻlgani maʼqul.