Qashqadaryo viloyati

Joylashuvi va tabiati

Qashqadaryo viloyati Oʻzbekistonning janubida, Qashqadaryo havzasida, Pomir-Oloy togʻ tizimining gʻarbiy chekkasida joylashgan. Viloyat shimoli-gʻarbda Buxoro, shimolda Navoiy va Samarqand, janubi-sharqda Surxondaryo viloyatlari, sharqda Tojikiston, gʻarbda Turkmaniston bilan chegaradosh. Maydoni 28,57 ming km², aholisi 2026-yil 1-yanvar holatiga 3 716 949 kishi; maʼmuriy markazi — Qarshi shahri.

Viloyat relyefi gʻarbdan sharqqa tomon koʻtarilib boradi. Gʻarbda Sandiqli va Qizilqum choʻllariga tutashgan keng Qarshi choʻli, sharqda esa Zarafshon va Hisor tizmalari joylashgan; ular orasini adirlar egallaydi. Asosiy daryo — Qashqadaryo, uning irmoqlari Jinnidaryo, Oqsuv, Yakkabogʻdaryo, Tanxozdaryo va Gʻuzordaryo togʻlardagi qor va muzliklardan toʻyinadi. Iqlimi kontinental: qishi nisbatan yumshoq, yozi uzoq, issiq va quruq. Qarshi choʻlini sugʻorish uchun Amudaryodan suv chiqaradigan Qarshi magistral kanali va nasos stansiyalari, Tallimarjon, Chimqoʻrgʻon, Pachkamar suv omborlari qurilgan.

Sharqiy togʻlarda Hisor davlat qoʻriqxonasi archazorlari, qor qoploni va yirtqich qushlar muhofaza qilinadi; Kitob geologiya qoʻriqxonasida esa devon davri dengizining toshga aylangan qoldiqlari saqlanadi.

Tarixi

Qashqadaryo vohasi Oʻrta Osiyodagi eng qadimgi madaniy markazlardan biri. Qarshi yaqinidagi Yerqoʻrgʻon — qadimgi Naxshab poytaxti mil. avv. VIII–VII asrlarda paydo boʻlgan, Shahrisabz oʻrnidagi Kesh esa Sugʻdning muhim shaharlaridan boʻlgan. Bu yerlardan Aleksandr Makedonskiyning yurishlari oʻtgan, keyinchalik voha Kushon, Turk xoqonligi va Arab xalifaligi tarkibiga kirgan. Oʻrta asrlarda Nasaf (Naxshab) ilm markazi sifatida tanilgan: “an-Nasafiy” nisbasi bilan koʻplab islom olimlari mashhur boʻlgan.

XIV asrda Chigʻatoy xoni Kebek Nasaf yaqinida oʻziga saroy qurdirgan; moʻgʻulcha “qarshi” (saroy) soʻzi keyinroq shahar nomiga aylangan. 1336-yilda Kesh yaqinida Amir Temur tugʻilgan va u ona shahrida Oqsaroy saroyini, sulola xilxonalarini barpo etgan. Shayboniylar davrida, ayniqsa Abdullaxon II hukmronligida, Qarshida koʻprik, masjid va sardobalar qurilgan. Keyinchalik voha Buxoro amirligining Qarshi, Shahrisabz, Kitob, Gʻuzor kabi bekliklariga boʻlingan.

Qashqadaryo viloyati 1943-yilda tashkil etilgan, 1960-yilda tugatilib, 1964-yilda qayta tiklangan. 2002-yilda Shahrisabzning, 2006-yilda Qarshining 2700 yilligi nishonlangan.

Nasaf ilmiy maktabining eng mashhur vakillaridan biri — Najmuddin Umar an-Nasafiy (1068–1142): uning “Aqoid an-Nasafiya” risolasi asrlar davomida islom olamidagi madrasalarda aqida boʻyicha asosiy darsliklardan biri boʻlib kelgan. Kalom ilmida Abu Muin an-Nasafiy ham shu voha farzandi sifatida tanilgan. XX asr boshida Qarshi va Shahrisabzda jadidchilik harakati faol boʻlgan, yangi usul maktablari ochilgan.

Nima koʻrish kerak

Viloyatning asosiy durdonasi — UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga 2000-yilda kiritilgan Shahrisabz tarixiy markazi: Oqsaroy peshtoqlari, Doruttilovat va Dorussaodat majmualari, Koʻk gumbaz masjidi, Jahongir maqbarasi va Temurning yer osti dahmasi. Qarshida Odina masjidi, Koʻk gumbaz masjidi, XVI asrga oid gʻisht koʻprik va XX asr boshidagi madrasalar, shahar yaqinida esa Yerqoʻrgʻon xarobalari bor.

Togʻ tomonda Qamashi tumanidagi Langar ota majmuasi, Kitob tumanidagi Hazrati Bashir ziyoratgohi, Maydanak rasadxonasi va 1930-yildan ishlayotgan Kitob kenglik stansiyasi qiziqarli. Tabiat ixlosmandlari uchun Kitob geologiya qoʻriqxonasi va Hisor etaklaridagi qishloqlar ochiq, biroq Hisor qoʻriqxonasining oʻziga kirish 2015-yildan cheklangan.

Hunarmandchilik va oshxona

Shahrisabz azaldan kashtachilik markazi sifatida mashhur: bu yerda soʻzana va boshqa kashta buyumlari tikish anʼanasi hozir ham davom etmoqda. Vohada gilam va kigiz toʻqish, kulolchilik ham rivojlangan. Qarshidagi Abdulazizxoʻja madrasasida hunarmandlar uyushmasi ishlaydi.

Qashqadaryo oshxonasi chorvachilik va dehqonchilik anʼanalariga tayanadi: goʻshtli taomlar, tandirda pishirilgan non va goʻsht, sut mahsulotlari dasturxonning asosini tashkil etadi. Kitob–Shahrisabz vohasining bogʻ va uzumzorlari mevasi bilan mashhur. Viloyat iqtisodiyotida neft, gaz va gazni qayta ishlash — Muborak gazni qayta ishlash zavodi va Shoʻrtan gaz-kimyo majmuasi — muhim oʻrin tutadi.

Qanday borish

Qarshi xalqaro aeroporti Toshkent bilan aviaqatnov orqali bogʻlangan. Temir yoʻl Qarshini Samarqand, Buxoro va Toshkent bilan tutashtiradi, Qarshidan Kitob tomon ham liniya bor. Toshgʻuzor–Boysun–Qumqoʻrgʻon temir yoʻli viloyatning janubi-sharqi orqali Surxondaryoga oʻtadi.

Samarqanddan Shahrisabzga avtomobilda Taxtaqoracha dovoni orqali qisqa, ammo qishda qor sababli yopilishi mumkin boʻlgan yoʻl boradi; muqobil yoʻl Kitob orqali oʻtadi. Shahrisabz bilan Qarshi oraligʻi 100 km atrofida.