Samarqandlik jadidlar yetakchisi, birinchi oʻzbek dramasi «Padarkush» muallifi, «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalining asoschisi. 1919-yilda Qarshida qatl etilgan; 1926–1937-yillarda Qarshi uning sharafiga Bekbudiy deb atalgan.
Mahmudxoʻja Behbudiy 1875-yil yanvarida (ayrim manbalarda 1874-yilda) Samarqandda imom-xatib Behbudxoʻja oilasida tugʻilgan; 1868-yildan keyin oila shahar yaqinidagi Baxshitepa qishlogʻiga koʻchgan. Madrasada tahsil olib, qozi, keyinroq muftiy boʻlgan. 1899–1900-yillardagi haj safari chogʻida Istanbul, Qohira va boshqa shaharlarni koʻrib, musulmon dunyosidagi islohot harakatlari bilan tanishgan; qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalari unga katta taʼsir koʻrsatgan. U Samarqand atrofida yangi usul maktablarini ochishda bosh-qosh boʻlib, ular uchun darsliklar, jumladan geografiya kitoblarini yozgan, 1908-yilda shaharda kutubxona-qiroatxona tashkil etgan.
«Padarkush», «Samarqand» va «Oyina»
1911-yilda Behbudiy «Padarkush yoxud oʻqimagan bolaning holi» pyesasini yozdi. Ilm olmagan nodon yigit otasini oʻldirishi haqidagi bu ibratli asar 1913-yilda kitob boʻlib chiqdi va 1914-yil 15-yanvarda Samarqandda ilk bor sahnaga qoʻyildi; bir oydan soʻng Toshkentda Abdulla Avloniy truppasi uni sahnalashtirdi. «Padarkush» oʻzbek milliy teatrining boshlanishi hisoblanadi. 1913-yilda Behbudiy «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalini tashkil etib, maqolalarida taʼlim, ona tili, xotin-qizlar huquqi va milliy oʻzlik masalalarini koʻtargan. 1917-yildan keyin siyosiy hayotda faol qatnashib, Turkiston muxtoriyatini qoʻllab-quvvatlagan.
Fojiali oʻlim va xotira
1919-yil boshida safar chogʻida Behbudiy Buxoro amirligi hududida qoʻlga olinib, 25-martda Qarshida qatl etildi. Fitrat, Ayniy va Choʻlpon unga marsiyalar bagʻishlagan. 1926–1937-yillarda Qarshi shahri uning sharafiga Bekbudiy deb atalgan, keyin sovet davrida uning nomi uzoq yillar taqiqlangan. Bugun Samarqandda Behbudiyga yodgorlik oʻrnatilgan, 2021-yilda uning uy-muzeyi ochilgan. Samarqand va Qarshiga kelgan sayohatchilar jadidlar davri tarixini shu manzillar orqali his qilishi mumkin.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
