Qoʻqonda yashagan XIX asr oxiri shoiri, oʻzbek adabiyotida hajviy va realistik yoʻnalishning asoschilaridan biri. «Tanobchilar» hajviyasi va «Sayohatnoma»lari bilan mashhur; Qoʻqonda uy-muzeyi bor.
Muhammad Aminxoʻja Mirzaxoʻja oʻgʻli — Muqimiy 1850-yilda Qoʻqonda novvoy oilasida tugʻilgan; aniq tugʻilgan sanasi maʼlum emas. Otasi toshkentlik, onasi Oyshabibi xoʻjandlik boʻlib, aynan onasi oʻgʻlida sheʼriyatga havas uygʻotgan va uni Navoiy, Hofiz, Jomiy ijodi bilan tanishtirgan. Muqimiy dastlab mahalla maktabida, soʻng Qoʻqondagi Nodira qurdirgan Mohlaroyim madrasasida, keyin Buxoro madrasalarida tahsil olgan. 1876-yilda Qoʻqonga qaytib, yer oʻlchash mahkamasida mirzalik qilgan. Otasi vafotidan keyin moddiy ahvoli ogʻirlashib, 1885-yildan umrining oxirigacha Hazrat madrasasining kichik bir hujrasida yashagan. Muqimiy 1903-yil 25-mayda Qoʻqonda vafot etgan.
Ijodi
Muqimiy lirik gʻazallar bilan birga oʻtkir hajviy sheʼrlar yozgan. Mahkamadagi faoliyati chogʻida amaldorlarning firibgarligini koʻrib, «Tanobchilar» hajviyasini yaratgan; «Moskovchi boy», «Voqeai Viktor» va boshqa sheʼrlarida chor maʼmurlari, poraxoʻrlar va tamagirlarni masxara qilgan. Qoʻqon–Fargʻona yoʻllari boʻylab safarlari haqidagi «Sayohatnoma» sheʼrlarida oʻsha davr qishloq va shaharlarini jonli tasvirlagan. Uning sodda, xalqona tili va hazil-mutoyibasi sheʼrlarini keng ommalashtirdi; koʻp gʻazallari qoʻshiq boʻlib kuylanadi. Shoir Furqat, Zavqiy kabi zamondoshlari bilan Qoʻqonda adabiy muhitni shakllantirgan. Uning lirikasida ham sevgi va sadoqat, oddiy insonning dardi samimiy va taʼsirli ifodalangan.
Xotirasi
Muqimiy oʻzbek demokratik adabiyotining asoschilaridan biri sifatida eʼtirof etiladi. Toshkentdagi Oʻzbek davlat musiqali teatri, Qoʻqon davlat pedagogika instituti, koʻplab koʻchalar uning nomini oladi. Qoʻqonda shoirning uy-muzeyi tashkil etilgan. 2021-yilda «Oʻzbekfilm» kinostudiyasi uning hayotiga bagʻishlangan «Muqimiy» badiiy filmini suratga olgan. Qoʻqonga kelgan sayohatchi Xudoyorxon saroyi va Jome masjidi bilan birga shoir xotirasiga bagʻishlangan maskanni ham ziyorat qilishi mumkin.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
