Romanovlar sulolasi aʼzosi, irrigator, tadbirkor, kolleksioner
18501918
Sankt-Peterburgdan Toshkentga surgun qilingan Romanov knyazi. Mirzachoʻlda kanallar qazdirib, yangi yerlarni oʻzlashtirgan, Toshkentda saroy va teatr qurdirgan; uning sanʼat toʻplami Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyining asosini tashkil etgan.
Nikolay Konstantinovich 1850-yil 14-fevralda Sankt-Peterburgda imperator Nikolay I ning nabirasi, Buyuk knyaz Konstantin Nikolayevichning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib tugʻilgan. Bosh shtab akademiyasini tamomlagan zobit 1873-yilgi Xiva yurishida qatnashib, Qizilqum orqali oʻtgan eng ogʻir yoʻnalishda razvedka otryadiga boshchilik qilgan va orden bilan taqdirlangan. 1874-yilda onasining ikonasidan qimmatbaho olmoslar yoʻqolishi bilan bogʻliq janjaldan soʻng imperator Aleksandr II farmoni bilan ruhiy kasal deb eʼlon qilindi — Romanovlar orasida rasman muomalaga layoqatsiz deb topilgan yagona shaxs boʻldi. Bir necha joyda surgunda yashab, 1881-yildan Toshkentga joylashdi va bu yerda «Iskandar» familiyasini qabul qildi.
Toshkent va Mirzachoʻl
Toshkentda knyaz faol tadbirkorga aylandi: paxta tozalash zavodlari, korxonalar ochdi, shahardagi ilk kinoteatr — «Xiva»ni qurdirdi. U oʻz hisobidan Mirzachoʻlda (Och dashtda) sugʻorish kanallari qazdirdi: avval qurilgan Buxoro arigʻi tez orada loyqa bilan toʻlgan boʻlsa, Xiva arigʻi muvaffaqiyatli chiqib, keyinchalik Imperator Nikolay I nomidagi kanalga aylandi va Jizzax bilan Toshkent oraligʻidagi oʻn ikki ming desyatina yerni sugʻordi; bu yerlarda rus koʻchmanchilari qishloqlari paydo boʻldi. 1889–1891-yillarda u Toshkent markazida oʻzining boy sanʼat toʻplamini saqlash uchun saroy qurdirdi, turkistonlik yoshlar uchun stipendiyalar taʼsis etdi. Knyaz 1918-yil 26-yanvarda Toshkent yaqinidagi dala hovlisida oʻpka shamollashidan vafot etdi va shahardagi sobor yoniga dafn etildi; sobor keyinchalik buzilib, qabri yoʻqolgan.
Romanovlar saroyi
Knyaz saroyi — Toshkent markazidagi, Amir Temur xiyoboni yaqinidagi eng chiroyli tarixiy binolardan biri; bugun u Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligining xalqaro qabullar uyi. Uning kolleksiyasi Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi toʻplamining asosiga aylangan. Mirzachoʻldagi Guliston atrofidagi ilk sugʻoriladigan yerlar va rus qishloqlari tarixi ham uning nomi bilan bogʻliq.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
