Qoʻqonda tugʻilgan XIX asr oxiri shoiri va ilk oʻzbek publitsistlaridan biri. Toshkentda maʼrifat va ilm-fanni targʻib qilgan, keyin yurtini tark etib, Xitoy Turkistonidagi Yorkentda vafot etgan.
Zokirjon Xolmuhammad oʻgʻli — Furqat («ayriliq» maʼnosidagi taxallus) 1858 yoki 1859-yilda Qoʻqonda mayda savdogar oilasida tugʻilgan. Mahalla maktabida savod chiqarib, xattotlik va arab tilini oʻrgangan; manbalarga koʻra, sakkiz yoshida Attorning «Mantiq ut-tayr» asarini yod olgan. 1873–1876-yillarda madrasada oʻqib, Navoiy va fors shoirlari ijodini chuqur oʻzlashtirgan. 1876-yilda Yangi Margʻilonda (hozirgi Fargʻona) amakisining doʻkonida ishlagan, keyin Qoʻqonda Muqimiy, Zavqiy va boshqa shoirlar davrasida ijod qilgan. 1889-yilda Toshkentga koʻchib, Koʻkaldosh madrasasida yashagan; bu davr uning ijodining eng samarali yillari boʻldi.
Maʼrifat targʻibotchisi
Toshkentda Furqat «Turkiston viloyatining gazeti»da sheʼr va maqolalar eʼlon qilib, oʻzbek shoirlari orasida ilk publitsistlardan biriga aylandi. «Ilm xosiyati», «Gimnaziya», musiqa kechasi va koʻrgazma haqidagi sheʼrlarida u yangi maktablar, ilm-fan va texnikani oʻrganishga, rus tili orqali jahon madaniyatiga yoʻl topishga chaqirgan. Tadqiqotchilar taʼkidlashicha, mustamlaka sharoitida bu sheʼrlarning bir qismida imperiya madaniyatini maqtash ham bor. Uning lirik gʻazallari, xususan «Sayding qoʻyaber, sayyod» kabi sheʼrlari xalq qoʻshiqlariga aylangan.
Ayriliq yillari va xotira
1891-yilda Furqat Toshkentni tark etib, Marv, Ashxobod, Boku va Batumi orqali Istanbulga bordi; ayrim maʼlumotlarga koʻra, u yurtidan atayin chiqarib yuborilgan. Soʻng haj qilib, Bombay orqali Hindiston boʻylab sayohat qilgan, Kashmir va Qashqarga borgan va Xitoy Turkistonidagi Yorkentda qolib, 1909-yilda shu yerda vafot etgan. Uning vatan sogʻinchi bilan yoʻgʻrilgan sheʼriy maktublari bu yillar yodgorligi. Bugun Fargʻona viloyatidagiFurqat tumani, koʻplab qishloq, maktab, koʻcha va bogʻlar uning nomi bilan ataladi.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
