XIX asr Xorazmining eng yirik shoiri, saroy tarixchisi va tarjimoni. Gʻazallari Xiva obidalarining peshtoqlariga bitilgan; Sharq mumtoz asarlarini oʻzbek tiliga oʻgirgan.
Muhammad Rizo Erniyozbek oʻgʻli — Ogahiy 1809-yil 17-dekabrda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlogʻida mirob — sugʻorish ishlari boshligʻi oilasida tugʻilgan. Uch yoshida otasidan ayrilib, amakisi, mashhur shoir va tarixchi Shermuhammad Munis qoʻlida tarbiyalangan. Xiva madrasalarida oʻqib, arab, fors va turk tillarini puxta egallagan. 1829-yilda Munis vafot etgach, Olloqulixon Ogahiyni uning oʻrniga mirob etib tayinladi. 1845-yilda otdan yiqilib, oyogʻi shol boʻlib qolgan, 1857-yilda lavozimidan isteʼfo bergan va umrining oxirigacha ogʻir ahvolda yashagan. U yosh shahzoda, keyinchalik Muhammad Rahimxon II — Feruzning ustozi boʻlgan. Ogahiy 1874-yil 14-dekabrda vafot etgan.
Ijodi
Ogahiy lirik sheʼrlarini «Taʼviz ul-oshiqin» («Oshiqlar tumori») devoniga jamlagan; gʻazallarida ishq, doʻstlik, adolat va ikkiyuzlamachilikni qoralash mavzulari yetakchi. Saroy tarixchisi sifatida u Munis boshlagan «Firdavs ul-iqbol» tarixini davom ettirgan, Xiva xonlarining hukmronligiga bagʻishlangan «Riyoz ud-davla», «Zubdat ut-tavorix», «Jomeʼ ul-voqeoti sultoniy», «Gulshani davlat» va «Shohid ul-iqbol» asarlarini yozgan — ular XIX asr Xorazm tarixining asosiy manbalari. Ogahiy Nizomiy, Saʼdiy, Jomiy, Hiloliy va boshqa shoirlarning asarlarini oʻzbek tiliga oʻgirgan yirik tarjimon ham boʻlgan.
Xivada izlari
Ogahiy sheʼrlaridan olingan satrlar bugun ham Xorazm, ayniqsa Xiva obidalarining peshtoq va devorlarini bezab turadi. Xorazm viloyat musiqali drama va komediya teatri hamda istirohat bogʻi uning nomini oladi. Ona qishlogʻi Qiyotda Ogahiy bogʻi barpo etilib, shoirning uy-muzeyi ochilgan; 2019-yildan bu yerda Ogahiy nomidagi ijod maktabi ishlaydi, uning oldida shoir haykali oʻrnatilgan. Xiva yaqinidagi qishloq Ichan qalʼa sayohatini adabiy yoʻnalish bilan toʻldirish uchun qulay.
1804-yilda qoʻngʻirot urugʻidan Eltuzar xon unvonini oldi va Xivada soʻnggi xonlar sulolasi boshlandi. XIX asr Ichan qalʼa uchun qurilish asri boʻldi: Olloqulixon davrida Toshhovli saroyi (1830–1838), Olloqulixon madrasasi va karvonsaroyi qurildi, 1842-yilda tashqi shahar — Dishan qalʼa devori bilan oʻraldi. Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) yonida boshlangan Kalta minor xon oʻlimi tufayli chala qoldi. 1871-yilda Muhammad Rahimxon II madrasasi, 1908–1910-yillarda esa Islomxoʻja madrasasi va Xivaning eng baland minorasi barpo etildi. Shu tufayli Ichan qalʼa bugun asosan XVIII–XIX asrlar meʼmorchiligidan iborat va 1990-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
