Kalta Minor

Tarixi

Kalta Minor («kalta», yaʼni qisqa minora) Ichan Qalʼaning gʻarbiy qismida, Ota darvozadan bir necha qadam narida turadi. Uni Xiva xoni Muhammad Aminxon oʻz madrasasi bilan birga qurdirgan. Qurilish 1852-yilda boshlangan; xon minoraning musulmon Sharqidagi eng baland minora boʻlishini istagan. Manbalarga koʻra, uning balandligi 70–80 metrga yetishi kerak edi, ayrim mualliflar bundan ham katta raqamlarni keltiradi.

1855-yilda Muhammad Aminxon Saraxs yaqinida turkmanlar bilan jangda halok boʻldi va qurilish toʻxtab qoldi. Xiva tarixchisi va shoiri Ogahiy shu voqeani qayd etgan. Minora 29 metr balandlikda yakunlanmay qolgan, ammo aynan shu «chala» qiyofasi uni mashhur qildi.

Meʼmorchiligi

Minoraning asos diametri 14,2 metr; yuqoriga qarab sezilarli torayib boradi — bu ustalarning baland inshootni mustahkam qilish rejasi edi. Kalta Minor tashqi yuzasi butunlay sirkor gʻisht va koshin bilan qoplangan yagona minora hisoblanadi: toʻq yashil, koʻk, oq va feruza rangli belbogʻlar geometrik naqshlar bilan almashinib keladi. Belbogʻlardan birida nastaʼliq xatida bitilgan sheʼriy yozuvlar bor; ularning muallifi Ogahiy boʻlib, minorani jannat daraxti va osmon gumbazini tutib turgan ustunga qiyoslaydi.

Sovet yillarida yozuvlarning bir qismi qulab tushgan. Xivaning 2500 yilligi arafasida, 1996–1997-yillarda minora qayta taʼmirlandi: naqshlar tiklanib, Ogahiyning qoʻlyozmalari asosida yozuvlar qayta yozildi.

Atrofida

Minora oldidagi kichik maydon Ichan Qalʼa boʻylab sayohatning boshlanish nuqtasi hisoblanadi. Gʻarb tomonda 1828–1829-yillarda qurilgan Ota darvoza, shimolda xonlar qarorgohi Koʻhna Ark, sharq tomonda esa Muhammad Rahimxon II madrasasi joylashgan. Feruza va koʻk koshinlar koʻpligi sababli Kalta Minorni baʼzan «Koʻk minora» deb ham atashadi. Kun davomida yorugʻlik oʻzgargani sari minora rangi ham oʻzgarib boradi: tushda oqish-yashil, kechga yaqin esa quyuq koʻk tusga kiradi. Kalta Minor Ichan Qalʼaning boshqa obidalari bilan birga 1990-yilda UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Bilasizmi?

Rivoyatga koʻra, Buxoro amiri Xivadagi ustaga undan ham balandroq minorani Buxoroda qurib berishni taklif qilgan. Buni eshitgan xon ustani jazolamoqchi boʻlgan, usta esa qochib ketgan — shuning uchun minora chala qolgan emish. Tarixiy manbalar esa qurilish xonning oʻlimi tufayli toʻxtaganini aytadi.

Kalta Minor alohida turgan minora emas: u Muhammad Aminxon madrasasining old hovlisiga tutashgan va koʻpincha uning bir qismi sifatida qaraladi. Madrasada hozir mehmonxona joylashgan.