Navoiy viloyati

Joylashuvi va tabiati

Navoiy viloyati respublikaning markaziy qismida joylashgan va Qozogʻiston, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Buxoro, Samarqand, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlari bilan chegaradosh. Rasmiy statistikaga koʻra, maydoni 109,5 ming km² (2026) — bu Oʻzbekiston viloyatlari orasida eng katta koʻrsatkich (undan faqat Qoraqalpogʻiston Respublikasi katta). Shu bilan birga, aholi zichligi boʻyicha viloyat eng siyrak hududlardan biri.

Viloyatning shimoli-gʻarbiy qismini Qizilqum platosi egallaydi, sharqida Nurota togʻ tizmalari choʻzilgan, janubini esa Zarafshon daryosi oʻrab oʻtadi. Iqlimi keskin kontinental, choʻlga xos va quruq. Shimoli-sharqdagi Aydarkoʻl 1969-yilgi toshqindan keyin paydo boʻlgan va bugun Oʻzbekistonning eng katta koʻllaridan biri; Qiziltepa tumanidagi Toʻdakoʻl suv ombori esa suvda suzuvchi qushlar maskani.

Tarixi

Zarafshon vodiysi va Nurota etaklari qadimdan odamlar yashagan joy: Sarmishsoy darasidagi minglab qoyatosh suratlarining eng qadimiylari mil. avv. IX ming yillikka oid deb hisoblanadi. Oʻrta asrlarda Karmana Samarqand–Buxoro yoʻlidagi yirik shahar boʻlgan, Qoraxoniylar davrida bu yoʻlda «Shoh qoʻrgʻoni» — Raboti Malik qad koʻtargan, Nur (Nurota) esa Narshaxiy zamonidayoq mashhur ziyoratgoh edi. XVI asrdan bu yerlar Buxoro xonligi, keyin amirligi tarkibida boʻlgan; amir Abdulahadxon umrining koʻp qismini Karmanada oʻtkazgan va shu yerda dafn etilgan.

Navoiy viloyati 1982-yil 20-aprelda Buxoro va Samarqand viloyatlari hamda Qoraqalpogʻistonning bir qismidan tashkil etilgan. 1988-yilda u Samarqand viloyatiga qoʻshib yuborilgan, 1992-yil 27-yanvarda esa qayta tiklangan. Viloyat va uning markazi buyuk shoir Alisher Navoiy nomi bilan ataladi.

Nima koʻrish kerak

2023-yilda UNESCOning «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» merosi tarkibiga viloyatdagi toʻrt yodgorlik kiritilgan: Raboti Malik karvonsaroyi va uning sardobasi, Karmanadagi Qosim Shayx majmuasi, Mir Said Bahrom maqbarasi va Hazora qishlogʻidagi Deggaron masjidi. Navbahor tumanidagi Sarmishsoy darasi — 5000 dan ortiq petroglifi bor, UNESCO dastlabki roʻyxatidagi ochiq osmon ostidagi muzey-qoʻriqxona.

Nurotada muqaddas buloq ustidagi «Chashma» majmuasi va antik Nur qalʼasi, undan shimoli-sharqda Aydarkoʻl boʻyidagi oʻtov lagerlari va Nurota togʻlaridagi Sentob qishlogʻi sayyohlarni kutadi. Qizilqum ichkarisida esa Jaraquduqning dinozavr topilmalari va «Tosh oʻrmon»i joylashgan.

Tabiat va qoʻriqlanadigan hududlar

Choʻl, togʻ va koʻllar uchrashadigan viloyatda qoʻriqlanadigan hududlar koʻp. Nurota togʻlari BirdLife International tomonidan qushlar uchun muhim hudud deb eʼlon qilingan: bu yerda Misr kalxati (stervyatnik), qora kalxat va itolgʻi uya quradi. Aydar–Arnasoy koʻllar tizimi va Toʻdakoʻl suv ombori Ramsar konvensiyasining xalqaro ahamiyatga ega suv-botqoq yerlari roʻyxatiga kiritilgan.

Qizilqumda «Oqtogʻ–Tomdi» davlat qoʻriqxonasi, «Markaziy Qizilqum» milliy tabiat bogʻi, Qiziltepa tumanida «Qarnobchoʻl», Nurota tumanida «Oqtov» buyurtma qoʻriqxonalari bor. Choʻlda echkemar va choʻl toshbaqasi, Sarmishsoy atrofida Qizilqum arxari (Severtsov qoʻyi) uchraydi; Jaraquduq kanyonlarida esa kech boʻr davri dinozavrlari qoldiqlari topilgan.

Aholisi, xoʻjaligi va hunarmandchiligi

2026-yil 1-yanvar holatiga koʻra viloyatda 1 111 898 kishi yashaydi. U 8 tuman va viloyatga boʻysunuvchi uchta shahar — Navoiy, Zarafshon va Gʻozgʻondan iborat; jami 7 ta shahar va 46 ta shaharcha bor. Eng koʻp aholi Xatirchi tumanida (219,2 ming), eng kami Tomdi tumanida (15,2 ming) yashaydi.

Viloyat iqtisodiyoti kon-metallurgiya, kimyo va qurilish materiallari sanoatiga tayanadi. Bu yerda oltin, uran, fosforit, kvars qumi, granit va marmarning katta zaxiralari bor. Tomdi tumanidagi Muruntov — dunyodagi eng yirik oltin konlaridan biri; Navoiy kon-metallurgiya kombinati dunyodagi yirik oltin va uran ishlab chiqaruvchilari qatorida turadi. Navoiy, Zarafshon va Uchquduq shaharlari aynan shu korxonalar atrofida qurilgan.

«Navoiyazot» kimyo korxonasi, issiqlik elektr stansiyasi va erkin iqtisodiy zona viloyatni mamlakatning yirik sanoat markazlaridan biriga aylantirgan. Qishloq xoʻjaligida paxta, gʻalla va qorakoʻl qoʻychiligi asosiy oʻrinda; Gʻozgʻon va Nurotaning marmari esa butun mamlakatga mashhur.

Gʻozgʻonda avloddan avlodga oʻtib kelayotgan sangtaroshlik — toshga naqsh solish maktabi bor: Abdulahadxon dahmasi va Mirzachorbogʻ qarorgohini qurgan meʼmor Abdurahim Gʻozgʻoniy shu yerdan. Nurota ustalari qadimdan duradgorlik, temirchilik, kulolchilik, misgarlik, kashtachilik va zargarlik mahsulotlari bilan tanilgan.

Qanday borish

Navoiy shahri Toshkent–Samarqand–Buxoro temir yoʻli va M37 avtomobil yoʻli ustida joylashgan; shahar yaqinida Navoiy xalqaro aeroporti bor, Zarafshon aeroportidan Toshkentga reyslar qatnaydi. Viloyat orqali Toshkent–Turkmaniston va Toshkent–Uchquduq temir yoʻl liniyalari oʻtadi.

Karmana obidalari va Raboti Malikni Navoiydan yarim kunda koʻrish mumkin. Sarmishsoy, Nurota va Aydarkoʻlga avtomobilda, Qizilqum ichkarisidagi joylarga esa faqat yoʻltanlamas mashina va mahalliy gid bilan borish tavsiya etiladi.