Sarmishsoy petrogliflari

Dara va uning tarixi

Sarmishsoy Navoiy shahridan 30–40 km shimoli-sharqda, Nurota tizmasining janubiy tarmogʻi — Qoratogʻ yonbagʻrida joylashgan. Darada 200 dan ortiq arxeologik obyekt — qabristonlar, qoʻrgʻonlar, manzilgohlar qoldiqlari va chaqmoqtosh ishlov beriladigan ustaxonalar topilgan. Eng qiziq yodgorliklar esa qoyalarga oʻyilgan rasmlar: majmuaning markaziy qismi boʻlgan 2,5 km uzunlikdagi darada 5000 dan ortiq (baʼzi maʼlumotlarga koʻra 10 000 dan ortiq) petroglif bor. Nomi qadimgi turkiy-moʻgʻulcha «sarmish» — yovvoyi piyoz, sarimsoq soʻzidan kelib chiqqan, deb izohlanadi.

Qoyatosh rasmlarini oʻrganish XX asr oʻrtalarida Yahyo Gʻulomov boshchiligidagi ekspeditsiya bilan boshlangan; uz. manbalarga koʻra, ular 1958-yilda X. Muhamedov tomonidan topilgan. Tasvirlarni mahalliy tadqiqotchilar J. Kabirov va B. S. Shalatonin hujjatlashtirgan, 1987-yildan esa Arxeologiya instituti xodimi Muhiddin Xoʻjanazarov tadqiq qilmoqda.

Tasvirlar

Rasmlarning aksariyati bronza davriga (mil. avv. 3000–900 yillar) oid, ammo mezolit, neolit va eneolit davrlari, shuningdek, saklar davri va oʻrta asrlarga oid tasvirlar ham bor. Eng qadimiylari taxminan mil. avv. IX ming yillikka sanaladi, eng soʻnggilari esa darveshlar hayoti haqidagi arabcha yozuvlardir. Tasvirlar asosan daraning markaziy qismidagi qora qoyalarda, deyarli har bir tekis sirtda joylashgan, baʼzi toshlarda bir nechta rasm bor.

Petrogliflarda 35 ga yaqin mavzu aks etgan: odamlar, ularning mehnat va ov qurollari, liboslari; togʻ echkisi, arxar, qoʻtos, tuya, qulon, ibtidoiy hoʻkiz (tur), shuningdek qoplon, sher, boʻri, jayron, saygʻoq kabi hayvonlar — ularning koʻpi bu hududda allaqachon yoʻqolib ketgan. Eng koʻp tasvirlangani togʻ echkisi va buqa. Ov sahnalari, kundalik mehnat va panja izi kabi syujetlar keng tarqalgan.

Tabiat va muhofaza

Sarmishsoy muhim tabiat obyekti ham: bu yerda 62 oilaga mansub 650 tur oʻsimlik qayd etilgan, ulardan 27 tasi endemik. Hayvonlardan Oʻrta Osiyo kobrasi, qora kalxat va Qizilqum arxari (Severtsov qoʻyi) Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

2004-yilda Navoiy viloyati hokimligi Sarmishsoyga tarixiy-madaniy va tabiiy landshaft muzey-qoʻriqxonasi maqomini bergan; qoʻriqlanadigan hudud maydoni 5000 gektar. 2019-yilda dara moddiy madaniy merosning milliy roʻyxatiga kiritilgan. U Navoiy viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi filiali hisoblanadi.

Bilasizmi?

Mahalliy gidlarning aytishicha, baʼzi tasvirlar faqat tongda, tush paytida yoki kun botishida — quyosh nuri maʼlum burchakdan tushganda koʻrinadi, ayrimlari esa faqat yomgʻirda nam boʻlgan qoyada aniq koʻzga tashlanadi.

Sarmishsoyga oʻxshash togʻ echkisi va buqa tasvirlari Zarautsoy (Oʻzbekiston), Qobuston (Ozarbayjon) va Arabiston yarim orolida ham topilgan.