Toshkent viloyati

Joylashuvi va tabiati

Toshkent viloyati Oʻzbekistonning shimoli-sharqida, Gʻarbiy Tyan-Shan togʻlari bilan Sirdaryo oraligʻida joylashgan. U shimol va shimoli-gʻarbda Qozogʻiston, shimoli-sharqda Qirgʻiziston, sharqda Namangan viloyati, janubda Tojikiston, janubi-gʻarbda Sirdaryo viloyati bilan chegaradosh; poytaxt Toshkent shahri viloyat hududi ichida alohida maʼmuriy birlik sifatida joylashgan. Maydoni 15,15 ming km², 2026-yil boshida 3,16 mln kishi yashagan.

Viloyatning shimoliy va sharqiy qismini Chotqol, Qurama, Piskom va Ugom tizmalari egallaydi; Piskom tizmasidagi Adelung (4301 m) va Beshtor (4299 m) choʻqqilari Qirgʻiziston chegarasida koʻtarilgan. Gʻarbga tomon togʻlar Chirchiq–Ohangaron vodiysining unumdor tekisligiga aylanib, Sirdaryo tomon pasayib boradi. Asosiy daryolar — Sirdaryo, Chirchiq, Piskom va Ohangaron; Chorvoq, Tuyaboʻgʻiz va Ohangaron suv omborlari bor. Iqlimi keskin kontinental: yanvarda oʻrtacha harorat −1…−2 °C, iyulda 27 °C atrofida, tekislikda yiliga 250 mm, togʻlarda 500 mm dan ortiq yogʻin tushadi.

Togʻli hududning katta qismini 1990-yilda tashkil etilgan Ugom-Chotqol milliy bogʻi (574,6 ming ga) egallaydi. Uning yadrosi — 1947-yildan muhofaza qilinayotgan Chotqol biosfera qoʻriqxonasi 2016-yilda UNESCOning «Gʻarbiy Tyan-Shan» jahon merosi tarkibiga kiritilgan. Yer osti mis, molibden, oltin, kumush, qoʻngʻir koʻmir va boshqa qazilmalarga boy.

Tarixi

Vohada odamlar juda qadimdan yashagan: Angren yaqinidagi Koʻlbuloq makonida hayot yuz minglab yillar davom etgan, Paltau vodiysidagi Obirahmat gʻoridan neandertallar izlari topilgan, Xoʻjakent qoyalarida eneolit va saklar davri suratlari saqlangan. Burchmulla yaqinida soʻnggi bronza davri xazinasi topilgan.

Mil. avv. I ming yillik oxiri – milodiy birinchi asrlarda hudud Qangʻ davlati tarkibiga kirgan, Ohangaron Sirdaryoga quyiladigan joydagi Qanqa shahri Shoshning ilk poytaxti hisoblanadi. Ilk oʻrta asrlarda Shosh (Choch) va Iloq mulklari koʻplab qalʼa va shaharlari bilan mashhur boʻlgan, Iloqda kumush va mis qazib olingan. IX–X asrlarda Somoniylar davlati tarkibida Binkat, Xarashkat, Tunkat kabi shaharlar gullagan. Moʻgʻullar bosqinidan keyin Amir Temur Sirdaryo boʻyidagi Banokatni qayta tiklab, Shohruxiya deb atagan va Zangiota maqbarasini qurdirgan.

XIX asrda Toshkent vohasi Qoʻqon xonligi tarkibida boʻlgan, 1865-yildan Rossiya imperiyasi qoʻl ostiga oʻtgan. 1879-yilda Chimyonda harbiy sanitariya stansiyasi ochilgan. Viloyat 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan; 1956-yilda Qozogʻiston SSRdan Boʻstonliq tumani qoʻshilgan. Sovet yillarida Chirchiq, Olmaliq, Angren, Bekobod kabi sanoat shaharlari bunyod etildi. 2017-yilda viloyat markazi Nurafshon shahri boʻldi.

Nima koʻrish kerak

Boʻstonliq tumani — viloyatning asosiy sayyohlik hududi: Chimyon va Katta Chimyon (3309 m), Beldersoy va zamonaviy Amirsoy changʻi kurorti, Gulkam darasi, feruza Chorvoq suv ombori va uning atrofidagi Yusufxona, Burchmulla, Sijjak kabi qishloqlar, Piskom vodiysi va Urungʻoch koʻli. Tarix ixlosmandlari uchun — Xoʻjakent petrogliflari, Obirahmat gʻori, Bogʻistondagi Shayx Umar maqbarasi.

Toshkentga eng yaqin obida — Amir Temur davrida qurilgan Zangiota majmuasi. Parkentdagi Katta quyosh pechi 2026-yilda «Toshkent modernizmi» tarkibida UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Viloyat janubi-gʻarbida, Sirdaryo boʻyida Qanqa va Shohruxiya xarobalari, Bekobod yaqinida Qizilmozor maqbarasi, Ohangaronda Qaynar sardobasi saqlangan.

Aholi va xoʻjalik

Aholining aksariyati oʻzbeklar, shuningdek, qozoqlar, tojiklar, ruslar, koreyslar, tatarlar va boshqa xalqlar vakillari yashaydi. XX asrda bu yerga koʻchirilgan koreyslar jamoasi Oʻrtachirchiq va boshqa tumanlarda mashhur xoʻjaliklar barpo etgan; ulardan eng tanilgani — 34 yildan ortiq ikki karra Sotsialistik Mehnat Qahramoni Kim Pen Xva boshqargan «Polyarnaya zvezda» («Qutb yulduzi») kolxozi. Viloyat mamlakatning eng sanoatlashgan hududlaridan biri: Olmaliqda rangli metallurgiya, Bekobodda poʻlat va sement, Angrenda koʻmir, Chirchiqda kimyo va mashinasozlik korxonalari ishlaydi. Vodiylarda paxta, gʻalla, sabzavot, meva va uzum yetishtiriladi.

Qanday borish

Viloyatning barcha shaharlari Toshkentdan avtomobilda bir-ikki soatlik masofada. Temir yoʻllar 360 km dan, avtomobil yoʻllari 3700 km dan ortiq. Toshkentdan Xoʻjakent tomon (Chorvoqqa), Angren va Bekobod tomon poyezdlar qatnaydi; Angren–Pop temir yoʻli va Toshkent–Qoʻqon avtomobil yoʻli viloyatni Fargʻona vodiysi bilan bogʻlaydi. Togʻ kurortlariga koʻpincha taksi yoki ijaraga olingan avtomobilda boriladi; dam olish kunlari bu yoʻllar ancha gavjum boʻladi.