Qoraqalpogʻiston Respublikasi

Respublika maqomi

Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oʻzbekiston tarkibidagi suveren parlamentli respublika boʻlib, uning maqomi Oʻzbekiston Konstitutsiyasining alohida bobida belgilangan. Respublikaning 1993-yil 9-aprelda qabul qilingan oʻz Konstitutsiyasi, qonun chiqaruvchi organi — Joʻqorgʻi Kenges, ijroiya hokimiyati — Vazirlar Kengashi, bayrogʻi, gerbi va madhiyasi bor. Davlat tillari — qoraqalpoq va oʻzbek tillari; qoraqalpoq tili turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub va lotin yozuvidan foydalanadi. Qoraqalpogʻiston fuqarosi bir vaqtning oʻzida Oʻzbekiston fuqarosi hisoblanadi. Poytaxti — Nukus.

Respublika gerbida afsonaviy Humo qushi, quyosh, Amudaryo va Chilpiq daxmasi tasvirlangan — bu ramzlar oʻlkaning qadimiy tarixi va tabiatini ifodalaydi.

Joylashuvi va tabiati

Qoraqalpogʻiston Oʻzbekistonning shimoli-gʻarbida, Turon pasttekisligida joylashgan va 166,6 ming km² maydoni bilan mamlakatning eng katta hududi hisoblanadi. U shimol va gʻarbda Qozogʻiston, janubda Turkmaniston, janubi-sharqda Xorazm va Buxoro, sharqda Navoiy viloyati bilan chegaradosh. Shimoli-sharqda Qizilqum, janubi-gʻarbda Qoraqum choʻli, shimoli-gʻarbda Ustyurt platosi yastanib yotadi; choʻllar hududning 80 foizdan ortigʻini egallaydi. Respublikaning hayot tomiri — Amudaryo va uning deltasi.

Hudud qurib borayotgan Orol dengizining janubiy yarmini ham oʻz ichiga oladi; dengiz tubida Orolqum nomli yangi choʻl paydo boʻlgan va oʻlka ekologik ofat zonasi deb eʼlon qilingan. Tabiatni asrash uchun Quyi Amudaryo biosfera rezervati (sobiq Badaytoʻqay), Sudochye-Aqpetki va «Saygʻoqli» buyurtma qoʻriqxonalari, «Janubiy Ustyurt» va «Orolqum» milliy bogʻlari tashkil etilgan. 2026-yil boshida respublika aholisi 2,05 million kishi boʻlgan.

Tarixi

Bugungi Qoraqalpogʻiston qadimgi Xorazm sivilizatsiyasining muhim qismi boʻlgan. Amudaryoning oʻng sohilidagi «Elliq qalʼa» — Tuproq qalʼa, Ayoz qalʼa, Qoʻyqirilgan qalʼa, Jonbos qalʼa va boshqa qalʼalar mil. avv. IV asrdan boshlab qurilgan; milodiy II–III asrlarda Tuproq qalʼa Xorazm poytaxti boʻlgan. Afrigʻiylar poytaxti Kot (hozirgi Beruniy shahri) 973-yilda tugʻilgan Abu Rayhon Beruniyning vatani, Mizdaxqon esa X asrda Xorazmning uchinchi yirik shahri edi.

Qoraqalpoqlar («qora qalpoq»lilar) — turkiy xalq, ular XVIII–XIX asrlarda Amudaryo deltasida mustahkam oʻrnashgan va Xiva xonligi tarkibida yashagan. 1873-yildan Amudaryoning oʻng sohili Rossiyaning Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi Amudaryo boʻlimiga kirgan. 1925-yil fevralda markazi Toʻrtkoʻl boʻlgan Qoraqalpoq avtonom viloyati rasman tashkil etildi, 1932-yilda u avtonom respublikaga aylantirildi va poytaxt Nukusga koʻchirildi. 1936-yilda respublika Oʻzbekiston SSR tarkibiga kirdi. 1990-yil 14-dekabrda suverenitet toʻgʻrisidagi deklaratsiya qabul qilindi, 1992-yil 9-yanvardan respublika Qoraqalpogʻiston Respublikasi deb ataladi.

Nima koʻrish kerak

Nukusdagi I. V. Savitskiy nomidagi davlat sanʼat muzeyida rus avangardining dunyodagi ikkinchi yirik kolleksiyasi, qadimgi Xorazm topilmalari va qoraqalpoq amaliy sanʼati saqlanadi. Nukus yaqinida Mizdaxqon nekropoli va Gʻovur qalʼa, janubi-sharqda zardushtiylarning Chilpiq daxmasi joylashgan. Ellikqalʼa va Toʻrtkoʻl tumanlarida Tuproq qalʼa, Ayoz qalʼa, Qizil qalʼa, Guldursun, Jonbos va Qoʻyqirilgan qalʼalarini koʻrish mumkin; Beruniy tumanida Sulton Uvays bobo ziyoratgohi va Buxoro bugʻusi yashaydigan Badaytoʻqay toʻqaylari bor.

Shimolda Moʻynoqdagi kemalar qabristoni va oʻlkashunoslik muzeyi Orol fojiasini koʻrsatadi; u yerdan Sudochye koʻllari, Ustyurt chinklari va Orol dengizining gʻarbiy qirgʻogʻiga safar qilinadi.

Madaniyati

Qoraqalpoq madaniyatida koʻchmanchi va dehqon anʼanalari uygʻunlashgan. Xalq shoirlari Berdaq (1827–1900) va Ajiniyoz (1824–1878) asarlari, jirovlar va baxshilar ijro etadigan dostonlar — jumladan, qahramon qizlar haqidagi «Qirq qiz» dostoni — milliy oʻzlikning asosi. Kumush taqinchoqlar, kashtali liboslar, gilamlar va oʻtov bezaklari Savitskiy muzeyida keng namoyish etiladi.

XX asr qoraqalpoq adabiyotida xalq shoiri Ibroyim Yusupov va yozuvchi Toʻlepbergan Qayipbergenov alohida oʻrin tutadi; ularning uy-muzeylari Nukusda joylashgan.

Qanday borish

Nukus aeroporti Toshkent bilan muntazam reyslar orqali bogʻlangan, shuningdek Toshkent—Nukus poyezdlari qatnaydi. Xorazmdan Nukusga avtomobilda taxminan uch soatda yetiladi, Elliq qalʼa qalʼalari esa Xiva va Urganchdan bir kunlik safar uchun qulay. Moʻynoq Nukusdan 200 km chamasi shimolda; Orol dengizi va Ustyurtga sayohat odatda yoʻltanlamas avtomobilda ikki kun davom etadi.

Respublika ichida masofalar katta, jamoat transporti esa cheklangan, shuning uchun haydovchili avtomobil ijarasi eng qulay yoʻl hisoblanadi.