Qomusiy olim: astronom, matematik, tarixchi, geograf
9731048
Xorazmning qadimiy poytaxti Katda — hozirgi Qoraqalpogʻistonning Beruniy shahrida tugʻilgan qomusiy olim. Astronomiya, geodeziya, mineralogiya va Hindistonni oʻrganish boʻyicha asarlari bilan mashhur.
Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad Beruniy 973-yil 4-sentabrda Xorazm poytaxti Kat shahrida tugʻilgan; bugun bu joyda Qoraqalpogʻiston Respublikasining Beruniy shahri joylashgan. Ustozi taniqli matematik Abu Nasr ibn Iroq boʻlgan. 995-yilda Afrigʻiylar sulolasi qulagach, Beruniy bir necha yil Buxoro, Jurjon va boshqa saroylarda yashadi. Taxminan 1000-yilda qadimgi xalqlarning taqvim va bayramlari haqidagi «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarini yozdi. Keyin Gurganjga qaytib, xorazmshoh Maʼmun saroyidagi olimlar majlisida ishladi.
1017-yilda Xorazmni Gʻaznaviy Mahmud bosib oldi va Beruniy Gʻaznaga olib ketildi. U Mahmudning Hindistonga yurishlarida qatnashib, sanskrit tilini oʻrgandi va taxminan 1030-yilda «Hindiston» asarini yakunladi. Olim 1048-yilda (ayrim manbalarda taxminan 1050-yilda) Gʻaznada vafot etgan.
Ilmiy merosi
Beruniy oʻzi tuzgan roʻyxatda yuzdan ortiq asar nomini keltiradi. «Masʼud qonuni» — astronomiya va matematika qomusi, «Javohirlar haqida kitob» — mineralogiya, «Saydana» — dorivor oʻsimliklar haqidagi asarlari mashhur. U togʻ choʻqqisidan ufqni kuzatish usuli bilan Yer radiusini hayratlanarli aniqlikda hisoblagan, Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi ehtimolini ilmiy muhokama qilgan. «Hindiston» asari esa boshqa xalq madaniyati va dinini xolis oʻrganishning ilk namunalaridan biri hisoblanadi. Olim xorazmiy, fors, arab tillarini va sanskritni bilgan, asarlarini asosan arab tilida yozgan.
Oʻzbekistondagi izlari
1957-yilda olimning ona shahri Shobboz uning sharafiga Beruniy deb nomlandi. 1973-yilda UNESCO bilan birga Beruniy tavalludining 1000 yilligi nishonlandi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti uning nomini oladi, Toshkentda Beruniy metro bekati bor. Qoraqalpogʻistondagi qadimiy qalʼalar sayohatida Beruniy shahri orqali oʻtish mumkin.
999-yilda turkiy Qoraxoniylar sulolasidan Nasr ibn Ali Buxoroni egallab, Somoniylar davlatiga barham berdi. Qoraxoniylar islomni qabul qilgan ilk turkiy sulolalardan biri edi; XI asr oʻrtalarida davlat ikkiga boʻlindi va Gʻarbiy xoqonlik markazi Samarqand boʻldi. Bu davrda turkiy til adabiyot tiliga aylana boshladi: Yusuf Xos Hojibning «Qutadgʻu bilig» dostoni yozildi. Qoraxoniylar katta qurilishlar olib bordi: Buxorodagi Kalon minorasi, Navoiy viloyatidagi Raboti Malik karvonsaroyi, Vobkent va Jarqoʻrgʻon minoralari shu davrga oid. XII asrda sulola avval saljuqiylarga, keyin qoraxitoylarga tobe boʻldi va 1212-yilda Xorazmshoh Muhammad tomonidan tugatildi.
X–XI asrlar boʻyida Xorazmshoh Maʼmun ibn Maʼmun saroyida, poytaxt Gurganjda (hozirgi Koʻhna Urganch, Turkmaniston) taniqli olimlar toʻplandi. Manbalarda bu ilmiy markaz 1000- yoki 1004-yilda tashkil topgan deb koʻrsatiladi; tarixda u «Maʼmun akademiyasi» nomi bilan qolgan. Bu yerda Abu Rayhon Beruniy, bir muddat Ibn Sino, faylasuf Abu Sahl Masihiy, matematik Abu Nasr ibn Iroq ishlagan. 1017-yilda Xorazmni Gʻaznaviy Mahmud bosib oldi va olimlarning bir qismi, jumladan Beruniy Gʻaznaga olib ketildi. 1997-yilda XivadaXorazm Maʼmun akademiyasi qayta tiklandi, 2006-yilda uning 1000 yilligi nishonlandi.
