Kalon minorasi

Tarixi

Minora Buxoroning bosh jome masjidi yonida Qoraxoniylar hukmdori Arslonxon (1102–1130) mablagʻi hisobiga qurilgan. Manbalarga koʻra, undan avval tiklangan minora qurib bitkazilgach qulab tushgan; yangisi 1127-yilda butunlay pishiq gʻishtdan barpo etilgan va shu holicha deyarli oʻzgarmay saqlanib qolgan. Minora tanasidagi bitikda Arslonxon nomi bor, meʼmor esa rivoyatlarda Bako usta deb ataladi.

1920-yilda Qizil Armiyaning Buxoroga hujumi paytida minora artilleriya oʻqidan zarar koʻrgan: snaryad yuqoridagi fonusning qariyb yarmini uchirib ketgan. Keyinchalik u tiklangan, 1924-yilda devor va muqarnaslar taʼmirlangan, 1960-yilda usta Ochil Bobomurodov poydevorni mustahkamlagan, 1997-yilda Buxoroning 2500 yilligi munosabati bilan toʻliq restavratsiya qilingan.

Meʼmorchiligi

Minora yuqoriga qarab torayib boruvchi gʻisht ustun boʻlib, tepasida 16 ravoqli silindrsimon fonus — rotonda va muqarnasli kamar bor. Balandligi turli manbalarda 45,6 metrdan 46,5 metrgacha koʻrsatiladi; asosidagi diametri qariyb 9 metr, fonus ostida 6 metrga tushadi. Ichida gʻishtdan terilgan aylanma zinapoya fonusgacha koʻtariladi.

Minoraning butun sirti naqshli gʻisht terimidan iborat: tasmalar bir-biridan farq qiladigan geometrik naqshlar hosil qiladi, yuqoridagi tasmada esa moviy sirli koshin bilan bitik ishlangan. Bu Oʻrta Osiyoda sirli koshin qoʻllangan eng qadimiy namunalardan biri hisoblanadi. Minora masjid tomi bilan ravoqli koʻprikcha orqali bogʻlangan — muazzin unga masjid tomidan kirgan.

Vazifalari

Kalon minorasi azon aytiladigan minoragina emas edi. Uning baland fonusi kuzatuv minorasi va choʻl orqali kelayotgan karvonlarga yoʻl koʻrsatuvchi mayoq boʻlib xizmat qilgan. XIX asr manbalari va sayyohlar xotiralarida minoradan jinoyatchilar tashlab qatl etilgani haqida yozilgan, shu sabab Yevropa adabiyotida u «Oʻlim minorasi» nomi bilan ham uchraydi.

Bilasizmi?

Rivoyatga koʻra, 1220-yilda Buxoroni egallagan Chingizxon minora tepasiga qaraganda boshidagi qalpogʻi tushib ketgan. U qalpoqni olish uchun egilib: «Bu minora meni egilishga majbur qildi», degan va uni buzmaslikni buyurgan.

Yana bir rivoyatga koʻra, meʼmor poydevorni qurib, ikki yil gʻoyib boʻlgan va poydevor yaxshi oʻtirgandan keyingina qaytib, ishni davom ettirgan. Uchinchi rivoyatga koʻra, Bako usta oʻzini minoradan minora balandligiga teng masofada dafn etishni vasiyat qilgan: agar minora qulasa, uning qabri ustiga qulasin.