Fargʻona viloyati

Joylashuvi va tabiati

Fargʻona viloyati Oʻzbekistonning sharqida, togʻlar bilan oʻralgan Fargʻona vodiysining janubiy yarmini egallaydi. Shimolda Namangan va Andijon viloyatlari, janub va sharqda Qirgʻiziston, gʻarbda Tojikiston bilan chegaradosh. Maydoni taxminan 6,8 ming km², lekin aholisi 4,2 milliondan oshadi — har kvadrat kilometrga 600 dan ortiq kishi toʻgʻri keladi, bu mamlakatdagi eng yuqori koʻrsatkichlardan biri.

Viloyatning shimoli-gʻarbiy chegarasi boʻylab Sirdaryo oqadi, janubdagi Oloy tizmasidan esa Soʻx, Isfara, Shohimardonsoy va Isfayramsoy tushib keladi; ularning yoyilmalari asrlar davomida bogʻ va ekinzorlarni sugʻorgan. Markaziy Fargʻonada Yozyovon va Qoraqalpoq choʻllarining qumloq yerlari saqlangan. Iqlimi kontinental: iyulda oʻrtacha +28 °C atrofida, qishi nisbatan yumshoq. Vodiyning gʻarbida mashhur «Qoʻqon shamoli» esadi — bahor va kuzda u ancha kuchayadi.

Viloyatga Qirgʻiziston hududi ichida joylashgan ikki eksklav — Soʻx tumani va Shohimardon ham qaraydi. Ular tarix va geografiyaning murakkab chorrahasi boʻlib, ularga borish maxsus tartibni talab qiladi.

Tarixi

Vodiyda odamlar qadimdan yashagan: Soʻx vohasidagi gʻorlarda tosh davri, Chust madaniyatiga oid manzilgohlarda esa bronza davri izlari topilgan. Miloddan avvalgi II asr Xitoy yilnomalari bu yerni «Davan» deb ataydi va uning «samoviy otlari»ni tilga oladi. Quva, Margʻilon va Rishton shaharlari ilk oʻrta asrlarda Buyuk ipak yoʻlidagi bekatlar boʻlgan; Quvadagi qazishmalarda VII–VIII asrlarga oid buddaviy ibodatxona ochilgan.

Vodiy allomalarga boy: IX asrda yashagan astronom Ahmad al-Fargʻoniy va XII asr faqihi, «Hidoya» muallifi Burhoniddin al-Margʻinoniy shu yerlik. XVIII asr boshida Shohruxbiy asos solgan Qoʻqon xonligi 1709–1876-yillarda mavjud boʻlib, Qoʻqon uning poytaxti edi; Umarxon va Nodirabegim davrida shahar sheʼriyat va meʼmorchilik markaziga aylandi.

1876-yilda xonlik Rossiya imperiyasi tomonidan tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Margʻilon yonida yangi maʼmuriy markaz — Yangi Margʻilon barpo etildi; u 1907-yilda Skobelev, 1924-yilda Fargʻona deb ataldi. Hozirgi viloyat 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan, 1941-yilda undan Andijon va Namangan viloyatlari ajralib chiqqan.

Nima koʻrish kerak

Qoʻqonda Xudoyorxon oʻrdasi — koshinlari sariq-yashil tovlanadigan xon saroyi, 98 ustunli Jome masjidi, Norboʻtabiy madrasasi va xonlar xilxonasi Dahmai Shohon joylashgan. Margʻilonda «Yodgorlik» ipak fabrikasida atlas pilladan matogacha qanday tugʻilishini koʻrish, Said Ahmad Xoʻja madrasasidagi hunarmandlar bilan suhbatlashish, yakshanba kuni Kumtepa bozoriga borish mumkin.

Rishton — Markaziy Osiyodagi eng mashhur kulolchilik markazlaridan biri: usta oilalarining uy-muzeylarida ishqor sirli moviy idishlar yasalishini kuzatish mumkin. Fargʻona shahrida Ahmad al-Fargʻoniy bogʻi va viloyat oʻlkashunoslik muzeyi bor. Janubda, togʻlar orasida Shohimardon ziyoratgohi va dam olish maskani, Quvada esa qadimiy shahar xarobalari saqlangan.

Hunarmandchilik va oshxona

Margʻilon atlas va adras toʻqish anʼanasi bilan mashhur: Margʻilon hunarmandchilikni rivojlantirish markazining abr matolarni anʼanaviy usulda toʻqish texnologiyalarini asrash tajribasi 2017-yilda YuNESKOning nomoddiy merosni muhofaza qilish boʻyicha ilgʻor tajribalar reestriga kiritilgan. Rishton kulollari mahalliy qizgʻish tuproq va oʻsimlik kulidan olinadigan ishqor sirdan foydalanadi; Qoʻqon yogʻoch oʻymakorligi va kandakorligi bilan tanilgan.

Vodiy oshxonasi oʻziga xos: Fargʻona oshi, Qoʻqon halvosi va pishiriqlari, bozorlardagi mevalar — oʻrik, anor, uzum — mehmonlarning eʼtiborini tortadi. Choyxonalar mahalla hayotining markazi boʻlib qolmoqda.

Shaharlari va tumanlari

Viloyat 15 tuman va viloyatga boʻysunuvchi toʻrt shahardan iborat. Markaz — Fargʻona shahri: keng xiyobonlari, choʻzinchoq tarhi va rus davri binolari bilan vodiyning boshqa shaharlaridan farq qiladi. Qoʻqon — xonlik poytaxti, uning eski qismi madrasa va masjidlarga boy; yangi qismida XX asr boshidagi bank va savdo uylari saqlangan. Margʻilon — ipak va savdo shahri, Quvasoy esa togʻ etagidagi sanoat shaharchasi.

Tumanlar orasida Rishton kulollari, Quva qadimiy xarobalari, Buvayda va Bagʻdodning ziyoratgohlari, Oʻzbekiston tumanidagi Soʻx daryosi vodiysi bilan ajralib turadi. Qishloqlarda hamon guzar, choyxona va mahalla masjidi atrofida jamlangan anʼanaviy turmush tarzini koʻrish mumkin; bahorda esa butun vodiy oʻrik va olma gullariga burkanadi.

Qanday borish

Fargʻona xalqaro aeroporti Toshkent va bir qator xorijiy shaharlar bilan bogʻlangan. Toshkentdan poyezdlar Qamchiq dovoni ostidagi tunnel orqali Qoʻqon va Margʻilonga qatnaydi — Margʻilon vokzali Fargʻona shahriga ham eng yaqin yirik yoʻlovchi bekati; avtomobil yoʻli ham Qamchiq dovonidan oʻtadi. Viloyat ichida shaharlar orasidagi masofa qisqa: Fargʻonadan Margʻilongacha 15 km atrofida, Qoʻqongacha esa avtomobilda bir yarim-ikki soat yoʻl.