Margʻilonda tugʻilgan XVIII–XIX asr shoirasi, Qoʻqon adabiy muhitining yirik vakili va shoira Nodiraning ustozi. Gʻazallari va dostonlari bugun ham oʻqiladi va kuylanadi.
Uvaysiy (asl ismi Jahon, xalq orasida Jahon otin nomi bilan tanilgan) 1779 yoki 1781-yilda Margʻilonda tugʻilgan. Otasi Siddiq bobo sheʼriyat ixlosmandi boʻlib, oʻzi ham ikki tilda sheʼr yozgan, onasi Chinbibi esa otin — qizlarga savod oʻrgatuvchi muallima edi. Maʼrifatli oilada oʻsgan Jahon yoshligidan arab va fors tillarini, mumtoz adabiyotni oʻrgangan. Shaxsiy hayoti ogʻir kechgan: erta beva qolib, ikki farzandi bilan Qoʻqonga koʻchgan. U yerda Umarxon saroyida xonning rafiqasi, shoira Nodiraga muallima va yaqin suhbatdosh boʻlgan, saroy ayollari va qizlarga taʼlim bergan. Qizi Quyosh ona hayotligida vafot etgan, oʻgʻli esa askar sifatida Qashqarga joʻnatilgan. Umrining oxirida Margʻilonga qaytgan va 1845-yilda vafot etgan.
Ijodi
Uvaysiy mumtoz oʻzbek sheʼriyatining deyarli barcha janrlarida ijod qilgan, Navoiy, Fuzuliy va boshqa shoirlar gʻazallariga muxammaslar bogʻlagan. Uning adabiy merosida 269 gʻazal, 29 muxammas, 55 musaddas, chistonlar va dostonlar bor; dostonlari orasida Paygʻambar avlodlari hayotiga bagʻishlangan asarlar mavjud. Ayniqsa uning chistonlari — sheʼriy topishmoqlari xalq orasida mashhur. Sheʼrlarida ona va farzand sogʻinchi, hayot qiyinchiliklari, sabr va iymon mavzulari kuchli. Shoiraning qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi, devoni 1963-yilda Toshkentda nashr etilgan.
Xotirasi
Uvaysiy oʻzbek ayollari sheʼriyatining eng yorqin vakillaridan biri sifatida Nodira va Mahzuna bilan bir qatorda tilga olinadi. Uning gʻazallari asosida qoʻshiqlar yaratilgan, ijodi maktab darsliklariga kiritilgan. Ipakchilik shahri Margʻilonga kelgan sayohatchi shoiraning vatani boʻlgan bu qadimiy shaharning mahallalari va bozorlarida Jahon otin davridagi hayot ruhini his qilishi mumkin.
1756-yilda mangʻit urugʻidan Muhammad Rahimbiy Buxoroda xon unvonini oldi va yangi sulolaga asos soldi. 1785-yilda hokimiyatga kelgan Shohmurod (Maʼsum) xon unvoni oʻrniga «amir al-moʻminin» unvonini qabul qildi — shu bois davlat Buxoro amirligi deb ataladi. Amirlik Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarini, hozirgi Tojikistonning katta qismini qamragan. Amirlar Ark qalʼasida yashagan; XIX asrda Nasrullo (1827–1860) davrida markaziy hokimiyat kuchaydi. 1868-yildan amirlik Rossiya protektorati boʻldi. Soʻnggi amir Olimxon uchun qurilgan Sitorai Mohi Xosa saroyi bugun muzey. Amirlik 1920-yilda agʻdarildi.
1804-yilda qoʻngʻirot urugʻidan Eltuzar xon unvonini oldi va Xivada soʻnggi xonlar sulolasi boshlandi. XIX asr Ichan qalʼa uchun qurilish asri boʻldi: Olloqulixon davrida Toshhovli saroyi (1830–1838), Olloqulixon madrasasi va karvonsaroyi qurildi, 1842-yilda tashqi shahar — Dishan qalʼa devori bilan oʻraldi. Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) yonida boshlangan Kalta minor xon oʻlimi tufayli chala qoldi. 1871-yilda Muhammad Rahimxon II madrasasi, 1908–1910-yillarda esa Islomxoʻja madrasasi va Xivaning eng baland minorasi barpo etildi. Shu tufayli Ichan qalʼa bugun asosan XVIII–XIX asrlar meʼmorchiligidan iborat va 1990-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.
