Toshhovli saroyi

Tarixi

Toshhovli («tosh hovli») — XIX asrda Xiva xonlarining asosiy saroyi. Uni Olloqulixon (1825–1842) Ichan Qalʼaning sharqiy qismida, oʻzi qurdirgan madrasa, karvonsaroy va tim yonida barpo ettirgan. Qurilish taxminan sakkiz yil — 1830-yildan 1838-yilgacha davom etgan. Avval haram, soʻng rasmiy qabullar uchun mehmonxona (Ishrat hovli), oxirida sud zali — Arzxona qurilgan.

Saroy qurilishi bilan bogʻliq rivoyat Xivada hozir ham soʻzlanadi. Saroy tarixchisi Munisning yozishicha, xon saroyni ikki yilda qurib bitkazishni talab qilgan; buni imkonsiz deb aytgan dastlabki meʼmor Nurmuhammad qatl etilgan. Uning oʻrnini egallagan usta Qalandar Xivagiy esa saroyni sakkiz yilda qurgan — ammo bu haqda xonga oldindan aytmagan. Olloqulixon davri kuchli markaziy hokimiyat va Rossiya bilan savdoning jonlanishi bilan ajralib turadi; aynan shu farovonlik saroyni bunchalik hashamatli bezashga imkon bergan.

Haram

Saroyning shimoliy qismini egallagan haram choʻziq hovli atrofida qurilgan. Hovlining janubiy tomonida beshta baland ayvon bor: toʻrttasi xonning toʻrt rasmiy xotini uchun, beshinchisi, eng kattasi va eng boy bezatilgani, xonning oʻzi uchun moʻljallangan. Har bir ayvon ortida qishki xonalar va xizmatkorlar uchun joy bor. Ayvonlar bitta oʻymakor yogʻoch ustunga tayanadi, devorlari esa oq-koʻk majolika bilan qoplangan; yogʻoch shiftlar sariq va qizil naqshlar bilan boʻyalgan. Haram devorlarida qalʼa unsurlari koʻzga tashlanadi — bu ayollar qismining yopiq hayotiga mos keladi.

Ishrat hovli va Arzxona

Ishrat hovli (mehmonxona) — xonning rasmiy qabul hovlisi. Toʻrtburchak hovlining janubida xon oʻtirib elchilarni qabul qilgan baland ayvon joylashgan, hovlida esa koʻchmanchi qoʻshnilarning elchilari oʻtov tikishi uchun ikkita doira shaklidagi supa bor. Ayvonlar yon tomonlarida minorachalar boʻlgan, majolika bilan qoplangan va ichki koʻrinishi teatr sahnasini eslatadi.

Saroyning janubi-gʻarbiy qismidagi Arzxona — xon arzlarni tinglab, hukm chiqargan sud hovlisi — mehmonxonadan ikki baravar katta. Bu yerda ham ayvon roʻparasida oʻtov uchun supa simmetrik joylashtirilgan. Barcha hovlilardagi majolika bezaklari «Jin» laqabli mashhur usta Abdulla ishi deb hisoblanadi.

Bilasizmi?

Saroyning umumiy oʻlchami taxminan 80 × 80 metr. Kichik taʼmirlar uning asl qiyofasini oʻzgartirmagan, shuning uchun Toshhovlini XIX asr Xiva meʼmorchiligining ochiq muzeyi deyish mumkin. Bugun saroy xonalarida Xiva xonlari tarixi va amaliy sanʼatga oid ekspozitsiyalar joylashgan.

Saroy Ichan Qalʼa yagona chiptasiga kiradi; uni shoshilmasdan koʻrish uchun kamida bir soat ajrating.