Jizzax viloyati

Joylashuvi va tabiati

Jizzax viloyati Oʻzbekistonning markazida, Sirdaryo va Zarafshon daryolari oraligʻida joylashgan. Shimolda Qozogʻiston va Sirdaryo viloyati, janubi-sharqda Tojikiston, gʻarbda Samarqand va Navoiy viloyatlari bilan chegaradosh. Maydoni 21,2 ming km², aholisi 2026-yil boshida 1,57 mln kishi boʻlib, uning yarmidan koʻpi qishloqlarda yashaydi.

Viloyatning tabiati juda xilma-xil. Shimoli-sharqda Mirzachoʻl — tarixiy «Och dasht» tekisligi, shimoli-gʻarbda Qizilqumning sharqiy chekkasi va Aydar–Arnasoy koʻllari yastangan. Gʻarbda Nurota tizmasi (eng baland nuqtasi — 2169,5 metrli Hayotboshi), markazda Molguzar togʻlari, janubda esa choʻqqilari 4000 metrdan oshadigan Turkiston tizmasi koʻtariladi. Eng katta daryolar — uzunligi 198 km boʻlgan Sangzor va Zominsuv. Sangzor yuqori oqimida Gʻuralash deb ataladi, Jizzaxdan quyida esa Qili nomi bilan Tuzkon koʻliga quyiladi; shahar yaqinida Jizzax suv ombori qurilgan. Iqlimi keskin kontinental va quruq: tekisliklarda yozi jazirama, togʻlarda esa salqin.

Tarixi

Qadimda bu hudud Usrushona viloyatining bir qismi boʻlgan; Jizzax — soʻgʻdcha «Dizak», yaʼni «kichik qalʼa» — X asrda Somoniylar davrida shahar sifatida tilga olinadi. Keyin qoraxoniylar va xorazmshohlar hukm surgan, 1220-yilda moʻgʻullar shaharni vayron qilgan. Temuriylar davrida hudud qayta jonlangan: Ulugʻbek 1425-yilda Moʻgʻulistonga yurishdan qaytgach, Sangzor darasidagi qoyaga bitik oʻydirgan. 1571-yilda shu qoyaga Abdullaxonning gʻalabanomasi yozilgan.

1756–1866-yillarda Jizzax bekligi Buxoro amirligi tarkibida boʻlgan; 1866-yilda shahar rus qoʻshinlari tomonidan egallangan. 1916-yilda Jizzax mustamlakachilikka qarshi Turkiston qoʻzgʻolonining eng yirik markazlaridan biri boʻldi. XX asr oʻrtalarida Mirzachoʻlni sugʻorish va oʻzlashtirish boshlandi, choʻlda yangi tumanlar va shaharlar paydo boʻldi. Viloyat 1973-yil 29-dekabrda tashkil etilgan, 1988-yilda tugatilib, 1990-yil 16-fevralda qayta tiklangan. Jizzax yozuvchi va davlat arbobi Sharof Rashidov, shoir Hamid Olimjon vatani; Zomin tumani — Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tugʻilgan joy.

Mirzachoʻl: choʻldan dalaga

Viloyat qiyofasini XX asrning ikkinchi yarmi tubdan oʻzgartirdi. 1956-yilda Och dasht yerlarining bir qismi Qozogʻiston SSRdan Oʻzbekistonga oʻtkazildi va bu yerda keng koʻlamli sugʻorish boshlandi. Janubiy Mirzachoʻl kanali qazildi, 1967–1979-yillarda oʻzlashtirilgan yerlarda Paxtakor, Mirzachoʻl, Doʻstlik, Zafarobod, Arnasoy va Zarbdor tumanlari tuzildi, Gagarin, Doʻstlik va Paxtakor kabi yangi shaharlar qad koʻtardi. Yer osti suvlari yuza va shoʻr boʻlgani uchun dalalar orasida zovurlar tarmogʻi barpo etildi. 1969-yilgi toshqin esa kutilmagan natija berdi: Chordara suv omboridan tashlangan suv Arnasoy botigʻini toʻldirib, choʻl oʻrtasida ulkan koʻllar tizimini yaratdi.

Nima koʻrish kerak

Viloyatning eng mashhur maskani — Turkiston tizmasidagi Zomin milliy bogʻi va qoʻriqxonasi: qadimiy archazorlar, Choʻrtangi darasi, «Zomin» turistik zonasining mehmonxonalari, kanat yoʻli va osma koʻprigi. Ular 2024-yilda «Zomin togʻlari» nomi bilan YuNESKO dastlabki roʻyxatiga kiritilgan. Yaqinda Suffa radioastronomiya rasadxonasi, Baxmal togʻlarida esa lidar topgan VI–XI asr shaharlari Tugunbuloq va Toshbuloq bor.

Jizzaxdan 15–16 km janubi-gʻarbdagi Temur darvozasi — Ulugʻbek va Abdullaxon bitiklari saqlangan dara. Shimoli-gʻarbda Forish tumanidagi Aydar–Arnasoy koʻllari qushlar va baliq ovi ishqibozlarini, Nurota togʻlaridagi Uxum qishlogʻi va Nurota qoʻriqxonasi esa ekoturizm muxlislarini kutadi. Jizzax shahrida Sharof Rashidov uy-muzeyi, Hamid Olimjon va Zulfiya muzeyi hamda qadimgi Dizak shahristoni — Qaliyatepa joylashgan.

Xoʻjalik, hunarmandchilik va oshxona

Viloyat iqtisodiyoti qishloq xoʻjaligiga asoslangan: asosiy ekinlar — paxta va bugʻdoy, shuningdek sabzavot va poliz ekinlari yetishtiriladi, togʻli tumanlarda bogʻdorchilik — Baxmal yonbagʻirlarida yongʻoqzor, bodom va olmazorlar koʻp, Forishda esa qorakoʻl qoʻychiligi rivojlangan. Yer ostida qoʻrgʻoshin, rux, temir rudasi va ohaktosh konlari bor. Jizzaxning eng mashhur taomi — Jizzax samsasi: 300–400 grammlik, qalin xamirli, ichiga goʻsht, piyoz va butun dumba boʻlagi solingan samsa toʻyimli tushlik oʻrnini bosadi. Nurota togʻlaridagi qishloqlarda soʻzana va kashtachilik anʼanalari saqlanib qolgan — 2026-yil bahorida Uxumda oʻtgan «Sumalak sayli» festivalida ular keng namoyish etildi.

Qanday borish

Jizzax Toshkentdan 180 km janubi-gʻarbda va Samarqanddan 90 km shimoli-sharqda, M39 avtomobil yoʻli va tezyurar temir yoʻl boʻyida joylashgan, shuning uchun poyezd yoki mashinada Toshkentdan bir necha soatda yetib boriladi. Zominga Dashtobod stansiyasi orqali, Forish va Aydarkoʻl tomonga esa Bogʻdon orqali boriladi. Togʻ va koʻl hududlarida jamoat transporti kam, shuning uchun taksi yoki ekskursiya transportini oldindan kelishib olgan maʼqul. Viloyatdagi bir-ikki kunlik safarni Toshkent–Samarqand yoʻnalishidagi sayohatga qoʻshish ayniqsa qulay.