Chingizxon bosqini Movarounnahr shaharlarini vayron qildi, ammo bir asr ichida hayot qayta tiklandi: Chigʻatoy ulusi, islomni qabul qilgan xonlar, tasavvuf tariqatlari va Amir Temurning yuksalishi.
1219-yil kuzida Chingizxon qoʻshini Xorazmshohlar davlatiga bostirib kirdi. 1220-yil fevralida Buxoro, martda Samarqand, oʻsha yili Termiz, 1221-yilda uzoq qamaldan soʻng poytaxt Gurganj olindi. Tarixchi Juvayniy va boshqa manbalar shaharlar talon-taroj qilingani, aholining katta qismi qirilgani yoki asirga haydalgani, sugʻorish tarmoqlari buzilganini tasvirlaydi. Gurganj himoyachilari orasida shayx Najmiddin Kubro halok boʻldi, oxirgi xorazmshoh Jaloliddin esa kurashni yana oʻn yil davom ettirdi. Samarqand bosqindan soʻng Afrosiyob tepaligidan janubroqqa, hozirgi oʻrniga koʻchdi. Moʻgʻullar hunarmandlarni asirga olib, Moʻgʻuliston va boshqa oʻlkalarga koʻchirgan; bu ham shaharlarning tiklanishini sekinlashtirdi.
Chigʻatoy ulusi
Chingizxon vafotidan keyin Movarounnahr uning oʻgʻli Chigʻatoy ulusi tarkibiga kirdi. Moʻgʻul zodagonlari koʻchmanchi hayotni afzal koʻrib, shaharlarni xorazmlik savdogar Mahmud Yalavoch va uning oʻgʻli Masʼudbek kabi noiblar orqali boshqardi; Masʼudbek Buxoroda madrasa qurdirgan. 1238-yilda Buxoro yaqinida Mahmud Tarobiy boshchiligidagi xalq qoʻzgʻoloni boʻldi. XIII asr ikkinchi yarmida moʻgʻul xonlari oʻrtasidagi urushlar ham shaharlarga zarar yetkazdi: 1273-yilda Elxoniylar qoʻshini Buxoroni yana talagan. Moʻgʻullar soliq yigʻish va pochta bekatlari (yam) tizimini joriy qildi.
XIV asr boshida vaziyat barqarorlashdi. Kebekxon (1318–1326) Movarounnahrda oʻrnashib, pul islohoti oʻtkazdi va Naxshab yaqinida saroy qurdirdi — Qarshi shahri nomi moʻgʻulcha «qarshi» (saroy) soʻzidan kelib chiqqan, deb hisoblanadi. Tarmashirinxon davrida (1330-yillar) Chigʻatoy xonlari islomni qabul qildi; uni 1333-yil chamasida marokashlik sayyoh Ibn Battuta ziyorat qilgan. Xorazm esa Oltin Oʻrda tarkibida qolib, Urganch savdo shahri sifatida qayta gulladi.
Tasavvuf va madaniy hayot
Moʻgʻullar davrida tasavvuf tariqatlari jamiyatda katta taʼsirga ega boʻldi. Buxoroda kubraviya shayxi Sayfiddin Boxarziy faoliyat yuritdi, XIV asrda esa Bahouddin Naqshband (1318–1389) Abdulxoliq Gʻijduvoniy boshlagan yoʻlni davom ettirib, naqshbandiya tariqatiga asos soldi. Xivada shoir va polvon Pahlavon Mahmud (1326-yilda vafot etgan) yashagan, keyinchalik u shaharning homiy-avliyosi sifatida ulugʻlandi. Shu davrda Samarqanddagi Shohi Zinda majmuasining ilk maqbaralari, Buxorodagi Sayfiddin Boxarziy va Bayonqulixon maqbaralari qurildi, Termizdagi Sulton Saodat ansambli kengaydi. Koʻplab moʻgʻullar asta-sekin turkiy tilni va islomni qabul qilib, mahalliy aholi bilan qorishib ketdi.
Ulusning parchalanishi va Temurning yuksalishi
XIV asr oʻrtalarida Chigʻatoy ulusi ikkiga — sharqdagi Moʻgʻuliston va gʻarbdagi Movarounnahrga boʻlinib ketdi. Gʻarbda haqiqiy hokimiyat turk-moʻgʻul amirlari qoʻliga oʻtdi, xonlar esa koʻpincha nomigagina taxtda oʻtirdi. Moʻgʻulistonlik Tugʻluq Temurxonning yurishlari, amirlar oʻrtasidagi kurash va 1365-yilda Samarqandni moʻgʻullardan himoya qilgan sarbadorlar harakati shu davrga toʻgʻri keladi. Bu notinch yillarda Kesh yaqinidan chiqqan barlos amiri Temur koʻtarildi va 1370-yilda Movarounnahrning yagona hukmdoriga aylandi. Movarounnahr aholisi moʻgʻulistonliklarni «jete» — qaroqchilar deb atagan.
1218-yilda Oʻtror hokimi moʻgʻul savdo karvonini qirib tashlagani va elchilarning oʻldirilishi Chingizxonning Xorazmshohlar davlatiga yurishiga sabab boʻldi. 1219-yil kuzida Oʻtror qamal qilindi, 1220-yil fevralida Buxoro, martda Samarqand, oʻsha yili Termiz, 1221-yilda esa uzoq qamaldan soʻng poytaxt Gurganj olindi. Shaharlar talon-taroj qilindi, aholining katta qismi qirildi yoki asirga olindi, sugʻorish inshootlari buzildi. Gurganj himoyachilari orasida shayx Najmiddin Kubro ham halok boʻldi. Xorazmshoh Muhammad Kaspiy dengizidagi orolda vafot etdi, oʻgʻli Jaloliddin esa kurashni yana oʻn yil davom ettirdi. Samarqand shaharligi Afrosiyobdan hozirgi oʻrniga koʻchdi.
Chingizxon vafotidan (1227) keyin Movarounnahr uning ikkinchi oʻgʻli Chigʻatoy ulusi tarkibiga kirdi. Koʻchmanchi moʻgʻul zodagonlari dashtda yashab, oʻtroq shaharlarni xorazmlik savdogar Mahmud Yalavoch va uning oʻgʻli Masʼudbek kabi noiblar orqali boshqargan; Masʼudbek Buxoroda madrasa qurdirgan, shaharlar asta-sekin tiklangan. Kebekxon (1318–1326) pul islohoti oʻtkazdi va Naxshab yaqinida saroy qurdirdi — Qarshi shahrining nomi moʻgʻulcha «qarshi» (saroy) soʻzidan kelib chiqqan, deb hisoblanadi. Tarmashirinxon davrida (1330-yillar) xonlar islomni qabul qildi. XIV asr oʻrtalarida ulus Moʻgʻuliston va Gʻarbiy qismga boʻlinib ketdi, hokimiyat turk-moʻgʻul amirlari qoʻliga oʻtdi — bu Amir Temurning yuksalishiga yoʻl ochdi.
1238-yilda Buxorodan 30 km chamasi uzoqlikdagi Tarob qishlogʻidan chiqqan gʻalvirchi hunarmand Mahmud Tarobiy moʻgʻul hukmronligi va mahalliy yirik zodagonlarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Uning atrofida shahar kambagʻallari va dehqonlar toʻplandi; qoʻzgʻolonchilar Buxoroni egallab, boylarning mol-mulkini musodara qildi. Moʻgʻul qoʻshini bilan Karmana yaqinida boʻlgan jangda Tarobiy halok boʻldi, qoʻzgʻolon bostirildi. Juvayniy yozishicha, moʻgʻullar Buxoroni jazolamoqchi boʻlganida, noib Mahmud Yalavoch shahar aholisini ommaviy qatagʻondan saqlab qolgan. Bu voqea moʻgʻul davridagi Movarounnahrning eng yirik xalq qoʻzgʻoloni sifatida tarixga kirgan.
Taxminan 1333-yilda mashhur marokashlik sayyoh Ibn Battuta Oltin Oʻrdadan Xorazmga keldi. U Urganchni turkiy hukmdorlarning eng katta, goʻzal va gavjum shaharlaridan biri deb taʼriflagan. Soʻngra Buxoro va Samarqandga yoʻl oldi: Buxoroning koʻp qismi moʻgʻul bosqinidan keyin hamon vayron ekanini, Samarqandni esa «eng ulugʻ va goʻzal shaharlardan biri» deb yozgan, ammo shahar devorlari buzilib yotganini ham qayd etgan. Naxshab (Qarshi) yaqinida u islomni qabul qilgan Chigʻatoy xoni Tarmashirin bilan uchrashgan, keyin Termiz orqali Afgʻoniston va Hindistonga oʻtgan. Uning «Sayohatnoma»si moʻgʻullar davridagi Oʻrta Osiyo haqidagi qimmatli manba.
XIV asrda Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon (keyinchalik Qasri Orifon) qishlogʻida yashagan Bahouddin Naqshband (1318–1389) XII asrda Abdulxoliq Gʻijduvoniy boshlagan «xojagon» yoʻlini davom ettirib, yangi tasavvuf tariqatiga asos soldi. Naqshbandiya ovoz chiqarmay qilinadigan zikr, tarkidunyochilikdan koʻra jamiyat ichida halol mehnat bilan yashashni targʻib qilgan; bu gʻoya «Dil ba yoru dast ba kor» («Qalb Alloh bilan, qoʻl mehnatda») shiori bilan mashhur. XV asrda Xoja Ahror davrida tariqat Movarounnahrda ulkan taʼsirga ega boʻldi, keyin Hindiston, Usmonli saltanati va Kavkazgacha yoyildi. Bahouddin dafn etilgan Kogon tumanidagi majmua bugun eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjolardan biri.
