XII asrda yashagan gʻijduvonlik tasavvuf piri, keyinchalik naqshbandiya nomini olgan «xojagon» tariqatining asoschisi. Maqbarasi Gʻijduvonda, Ulugʻbek madrasasi yonida.
Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniy Buxorodan qariyb 40 km shimoli-sharqdagi Gʻijduvon shahrida tugʻilgan. Otasi Imom Abduljamil Kichik Osiyodagi Malatya shahridan kelgan olim boʻlgan. Tugʻilgan yili koʻpincha 1103-yil deb koʻrsatiladi, vafot etgan yili esa manbalarda turlicha — 1179, 1189, 1199 yoki 1220-yil. Abdulxoliq Buxoroda tafsir va boshqa diniy ilmlarni oʻrgangan, soʻng mashhur shayx Yusuf Hamadoniyga murid tushgan. Hamadoniy Ahmad Yassaviyning ham ustozi boʻlgan; shu bois bu ikki buyuk mutasavvif bir maʼnaviy maktabdan chiqqan deb hisoblanadi. Rivoyatga koʻra, unga yashirin zikrni Xizr alayhissalom oʻrgatgan.
Xojagon yoʻli
Gʻijduvoniy taʼlimotining oʻziga xos jihati — ovoz chiqarmay, qalbda qilinadigan zikr. U forscha qisqa iboralarda ifodalangan sakkizta qoidani belgilagan: «Hush dar dam» (har nafasda hushyorlik), «Nazar bar qadam» (qadamga nazar), «Safar dar vatan» (vatandagi safar — ichki oʻzgarish), «Xilvat dar anjuman» (odamlar orasida boʻlib, qalbni Xudo bilan tutish) va boshqalar; keyinroq Bahouddin Naqshband ularga yana uchtasini qoʻshgan. Uning yoʻli «tariqi xojagon» — «xojalar yoʻli» deb atalgan va XIV asrda naqshbandiya tariqatiga aylangan. Ahmad Yassaviy yoʻlidan farqli oʻlaroq, Gʻijduvoniy shogirdlari koʻproq Movarounnahr, Xorazm va Xurosonda faoliyat koʻrsatgan. Uning izdoshlari keyingi asrlarda «xojalar» deb atalgan va Buxoro hamda Samarqand jamiyatida katta obroʻga ega boʻlgan.
Gʻijduvondagi qadamjo
Abdulxoliq Gʻijduvoniy oʻz shahrida dafn etilgan. Uning qabri yonida 1433-yilda Mirzo Ulugʻbek madrasa qurdirgan — bu Ulugʻbekning saqlanib qolgan uchta madrasasidan biri. Maqbara va uning atrofi mustaqillik yillarida taʼmirlanib, ziyoratgohga aylantirilgan. Gʻijduvonga Buxorodan yarim kunlik sayohatda borish mumkin; shahar yana oʻzining mashhur sopol buyumlari va kulolchilik ustaxonalari bilan ham tanilgan.
1127-yilda qoraxoniy hukmdor Arslonxon (Muhammad ibn Sulaymon) farmoni bilan Buxoroning jome masjidi yonida Kalon minorasi qurildi. Balandligi qariyb 46 metr boʻlgan, pishiq gʻishtdan terilgan bu minora bir-biridan farqli naqshli gʻisht kamarlar bilan bezatilgan; tepasidagi ravoqli fonus azon aytish va atrofni kuzatish uchun xizmat qilgan. Minora qurilishi usta Bako nomi bilan bogʻlanadi. Rivoyatga koʻra, 1220-yilda Buxoroni vayron qilgan Chingizxon minoraning ulugʻvorligidan taʼsirlanib uni buzdirmagan. Kalon minorasi bugun Poi Kalon majmuasining markazi va Buxoro tarixiy markazining (UNESCO, 1993) ramzi.
