Buxoroda tugʻilgan IX asr muhaddisi, sunniy olamda Qurʼondan keyingi eng nufuzli manba — «Sahih al-Buxoriy» toʻplamining muallifi. Samarqand yaqinidagi Xartangda dafn etilgan.
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 810-yil iyulida Buxoroda tugʻilgan. Otasi hadis ilmi bilan shugʻullangan, ammo erta vafot etgan va bolani onasi tarbiyalagan. Manbalarga koʻra, u oʻn yoshidayoq hadislarni yod olishni boshlagan, oʻn olti yoshida onasi va akasi bilan hajga borib, Hijozda ilm olish uchun qolgan. Keyingi oʻn yilliklarda olim Basra, Kufa, Bagʻdod, Shom, Misr va Xuroson shaharlarini kezib, yuzlab ustozlardan, jumladan Ahmad ibn Hanbaldan hadis eshitgan.
«Sahih al-Buxoriy»
Olimning bosh asari — «Al-Jomeʼ as-sahih». Muallif toʻplagan yuz minglab rivoyatlardan faqat roviylar zanjiri (sanad) eng ishonchli deb topilganlarini tanlagan; takrorlar bilan hisoblaganda kitobda 7 mingdan ortiq hadis bor. Sunniy musulmonlar uni Qurʼondan keyingi eng ishonchli manba deb biladi. Olimning «Al-Adab al-mufrad» va «At-Tarix al-kabir» asarlari ham saqlangan. Umrining oxirida aqidaviy bahslar sababli Nishopurni tark etgan; Buxoroda esa, rivoyatlarga koʻra, hokimning bolalariga saroyda alohida dars berishdan bosh tortgani uchun shahardan chiqarib yuborilgan. Kitob 97 bobdan iborat boʻlib, unda eʼtiqod, ibodat, muomala, odob va tarixga oid hadislar mavzular boʻyicha joylashtirilgan; asrlar davomida unga yuzlab sharhlar yozilgan.
Xartangdagi yodgorlik majmuasi
Imom al-Buxoriy Samarqand yaqinidagi Xartang qishlogʻiga, qarindoshlari yoniga kelib, 870-yil boshida Ramazon hayiti kechasi shu yerda vafot etgan. Qabri asrlar davomida ziyoratgoh boʻlib keldi. 1997–1998-yillarda Payariq tumanidagi Xartangda maqbara, masjid, kutubxona va muzeydan iborat yangi yodgorlik majmuasi barpo etildi, 2025-yilda u yana kengaytirildi. Maqbara ichidagi sagʻana ramziy boʻlib, asl qabr uning ostidagi yerosti sagʻanaxonada joylashgan. Bugun bu Oʻzbekistondagi eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjolardan biri.
Xalifa al-Maʼmun davrida Bagʻdoddagi «Bayt ul-hikma»da ishlagan xorazmlik olim Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 813–833-yillar oraligʻida «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala» asarini yozdi. Unda chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning muntazam usullari bayon etilgan boʻlib, «al-jabr» soʻzi keyinchalik butun bir fanning — algebraning nomiga aylandi. Olimning hind raqamlari haqidagi risolasi lotin tiliga «Algoritmi de numero Indorum» deb tarjima qilingan; «algoritm» atamasi shu nomdan kelib chiqqan. XivadagiIchan qalʼa darvozasi yonida al-Xorazmiy haykali turibdi, Urganch davlat universiteti uning nomini oladi.
