Kesh (Shahrisabz) yaqinida tugʻilgan XIV asr hukmdori, Oʻrta Osiyodan Kichik Osiyogacha choʻzilgan saltanat asoschisi. Samarqandni dunyoning eng goʻzal shaharlaridan biriga aylantirgan; mustaqil Oʻzbekistonda davlatchilik ramzi.
Temur ibn Taragʻay barlos urugʻidan boʻlib, Kesh (hozirgi Shahrisabz) yaqinidagi Xoʻja Ilgʻor qishlogʻida tugʻilgan. Anʼanaviy sana — 1336-yil 9-aprel (Sharafuddin Ali Yazdiy maʼlumoti); ayrim zamonaviy tadqiqotchilar uni biroz oldinroq deb hisoblaydi. Yoshligidan Chigʻatoy ulusidagi kurashlarga qoʻshilgan, jangda olgan jarohatlari sabab oqsoqlanib qolgan — forslar uni «Temuri lang» deb atagan, Yevropadagi «Tamerlan» nomi shundan kelib chiqqan. 1370-yilda Balxda ittifoqchisi va raqibi amir Husaynni yengib, Movarounnahr hukmdori boʻldi va Samarqandni poytaxt etib tanladi; chingiziy malika Saroy Mulkxonimga uylanib, «Koʻragon» unvonini oldi.
Yurishlar va bunyodkorlik
Keyingi 35 yilda Temur Xorazm, Eron, Oltin Oʻrda, Shimoliy Hindiston, Suriya va Anadoluga yurishlar qildi, 1402-yilda Anqara yonida Usmonli sulton Boyazid I ni asir oldi. Bu yurishlar koʻplab shaharlar vayronasi va ommaviy qirgʻinlar bilan kechgan, shu sababli Temur siymosi tarixda turlicha baholanadi. Ayni paytda u bosib olingan yurtlardan meʼmor va hunarmandlarni Samarqand va Shahrisabzga olib kelib, ulkan qurilishlar boshlagan: Shahrisabzda Oqsaroy va Dorus-saodat, Samarqandda Bibixonim jome masjidi, Shohi Zinda maqbaralari, shahar atrofida oʻnlab bogʻlar barpo etildi. 1404-yilda kelgan Kastiliya elchisi Klavixo bu qurilishlarni hayrat bilan tasvirlagan.
Goʻri Amir va xotira
Temur 1405-yil 18-fevralda Xitoyga yurish chogʻida Oʻtrorda vafot etdi va Samarqanddagi Goʻri Amir maqbarasiga dafn etildi; keyinroq Mirzo Ulugʻbek qabri ustiga toʻq yashil nefrit tosh qoʻydirgan. 1941-yilda antropolog Mixail Gerasimov sagʻanani ochib, Temurning jarohatlari haqidagi maʼlumotlarni tasdiqladi va yuz qiyofasini tikladi. Mustaqillikdan keyin Temur davlatchilik ramziga aylandi: Toshkentda 1993-yilda otliq haykali oʻrnatildi, 1996-yilda Temuriylar tarixi davlat muzeyi ochildi, Samarqand va Shahrisabzda ham haykallari bor.
XIV asrda Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon (keyinchalik Qasri Orifon) qishlogʻida yashagan Bahouddin Naqshband (1318–1389) XII asrda Abdulxoliq Gʻijduvoniy boshlagan «xojagon» yoʻlini davom ettirib, yangi tasavvuf tariqatiga asos soldi. Naqshbandiya ovoz chiqarmay qilinadigan zikr, tarkidunyochilikdan koʻra jamiyat ichida halol mehnat bilan yashashni targʻib qilgan; bu gʻoya «Dil ba yoru dast ba kor» («Qalb Alloh bilan, qoʻl mehnatda») shiori bilan mashhur. XV asrda Xoja Ahror davrida tariqat Movarounnahrda ulkan taʼsirga ega boʻldi, keyin Hindiston, Usmonli saltanati va Kavkazgacha yoyildi. Bahouddin dafn etilgan Kogon tumanidagi majmua bugun eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjolardan biri.
Keshlik barlos amiri Temur 1360-yillarda Movarounnahrdagi amirlar kurashida koʻtarilib, 1370-yilda Balxda sobiq ittifoqchisi Amir Husaynni yengdi va qurultoyda oliy hukmdor deb eʼlon qilindi. U chingiziy malika Saroy Mulkxonimga uylanib, «koʻragon» (xonning kuyovi) unvonini oldi, poytaxt etib Samarqandni tanladi. Keyingi 35 yil ichida Temur Xorazm, Eron, Oltin Oʻrda, Hindiston, Suriya va Kichik Osiyoga yurishlar qilib, ulkan saltanat barpo etdi; bu yurishlar koʻplab shaharlar vayronasi va katta qurbonlar bilan kechgan. Ayni paytda Samarqand, Shahrisabz va boshqa shaharlarga turli oʻlkalardan ustalar olib kelinib, temuriylar meʼmorchiligining shoh asarlari yaratildi.
Amir Temur oʻzi tugʻilgan Kesh — Shahrisabz shahrida 1380-yilda ulkan yozgi saroy — Oqsaroy qurilishini boshlatdi. Ish yigirma yildan ortiq davom etdi: 1404-yilda Shahrisabzga kelgan Kastiliya elchisi Klavixo saroyni hali qurilib bitmagan holda koʻrgan va uning oltin va lojuvard bilan bezalgan zallarini hayrat bilan tasvirlagan. Saroy keyinroq vayron boʻlgan, bugungi kungacha faqat ulkan peshtoq ravogʻining ikki ustunsimon qismi saqlanib qolgan — ularning balandligidan peshtoqning koʻlamini tasavvur qilish mumkin. Oqsaroy, Koʻk gumbaz, Dorus-saodat va Dorut-tilovat majmualari bilan birga «Shahrisabz tarixiy markazi» 2000-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
1404-yilda Kastiliya qiroli Enrike III ning elchisi Rui Gonsales de Klavixo Amir Temur huzuriga keldi. Elchilar Termizda Amudaryodan kechib oʻtdi, Boysun togʻlaridagi «Temir darvoza» darasi va Kesh (Shahrisabz) orqali sentabr oyida Samarqandga yetib keldi. Klavixo kundaliklarida Samarqand atrofidagi bogʻlardagi qabul marosimlari, ziyofatlar, bozorlar, qurilib bitmagan Oqsaroy va Bibixonim jome masjidini batafsil tasvirlagan. Elchilar noyabrda qaytib ketishdi, oradan koʻp oʻtmay — 1405-yil fevralida Temur Oʻtrorda vafot etdi. Klavixoning kitobi Temur davri Movarounnahri haqidagi eng jonli Yevropa manbalaridan biri hisoblanadi.
