Shahrisabz tarixiy markazi

Kesh: 2700 yillik shahar

Shahrisabz Samarqanddan janubda, Zarafshon tizmasining narigi yonbagʻrida, Qashqadaryo vohasining yuqori qismida joylashgan. Qadimda u Kesh nomi bilan Sugʻdning muhim shaharlaridan biri boʻlgan. Arxeologik maʼlumotlarga tayanib, 2002-yilda shaharning 2700 yilligi nishonlangan. “Shahrisabz” — forscha “yashil shahar” degani: bu nom Temuriylar davridan beri qoʻllanadi.

Shahar Amir Temurning vatani sifatida mashhur. Temur 1336-yilda Kesh yaqinidagi Xoʻja Ilgʻor qishlogʻida, barlos urugʻi beklaridan biri Amir Tarogʻay oilasida tugʻilgan. U Keshni “ona shahrim” deb bilgan, bu yerda saroy, xilxona va masjidlar qurdirgan. Keyinchalik siyosiy hayot markazi Samarqandga koʻchgan boʻlsa-da, Shahrisabz sulolaning maʼnaviy beshigi boʻlib qoldi.

UNESCO va tarixiy yadro

“Shahrisabz tarixiy markazi” 2000-yilda UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. U Temuriylar meʼmorchiligining XIV–XV asrlardagi yuksak namunalarini va asrlar davomida shakllangan oʻrta asr shahar toʻqimasini oʻz ichiga oladi. 2016-yilda tarixiy hudud ichida va atrofida olib borilgan keng koʻlamli buzish va qurilish ishlari sababli obyekt “Xavf ostidagi Butunjahon merosi” roʻyxatiga oʻtkazilgan.

Tarixiy markaz shimoldan janubga choʻzilgan. Shimolda Oqsaroy — Temurning ulkan saroyidan qolgan peshtoq ustunlari koʻtariladi. Uning oldidagi bogʻda Amir Temur haykali turibdi. Janubga yurgan sari XVI asrga oid Chorsu savdo gumbazi, oʻrta asr hammomi, Koba karvonsaroyi va Malik Ajdar masjidi kabi kichikroq yodgorliklar uchraydi. Markazning janubi-sharqida Dorussaodat (Temur oʻgʻli Jahongir maqbarasi, Hazrati Imom masjidi, Temurning yer osti dahmasi), janubi-gʻarbida esa Doruttilovat (Koʻk gumbaz masjidi, Shamsuddin Kulol va Gumbazi Sayyidon maqbaralari) joylashgan.

Meʼmorchilik

Shahrisabz obidalarida Temuriylar meʼmorchiligining ikki bosqichi yaqqol koʻrinadi. Temur davrida qurilgan Oqsaroy va Dorussaodat ulkan oʻlchamlari, sirli gʻisht va koshin bilan ishlangan geometrik naqshlari bilan hayratga soladi. Mirzo Ulugʻbek davrida (1430-yillar) qurilgan Koʻk gumbaz masjidi va Gumbazi Sayyidon esa nisbatan ixcham, mutanosib va nafis. Bu yerda ishlangan koʻp uslublar keyinroq Samarqand va Buxoro obidalarida rivoj topgan.

Bugungi Shahrisabz

Shahar Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti (ECO) tomonidan 2024-yil uchun turizm poytaxti deb eʼlon qilingan. Tarixiy markaz piyodalar uchun qulay: Oqsaroydan Doruttilovatgacha bir yarim kilometrcha masofa bor. Shahar Samarqanddan Taxtaqoracha dovoni orqali avtomobilda taxminan ikki soatlik yoʻlda, shu sabab koʻpchilik uni bir kunlik sayohat sifatida ziyorat qiladi. Biroq Kitob tomondagi tabiat joylari va eski mahallalar bilan birga koʻrish uchun bir kecha qolish arzydi.