Oqsaroy

Tarixi

Amir Temur Movarounnahrda hokimiyatni mustahkamlagach, 1380-yilda ona shahri Keshda katta saroy qurdirishni boshlagan. Tarixchilar maʼlumotiga koʻra, ishlarga 1379-yildagi yurishdan keyin Xorazmdan koʻchirib keltirilgan ustalar jalb qilingan; peshtoqdagi bitiklarda tabrizlik usta Muhammad Yusufning nomi ham uchraydi. Qurilish va bezak ishlari Temur umrining oxirigacha davom etgan.

1404-yil avgustida Samarqandga ketayotgan kastiliyalik elchi Rui Gonsales de Klavixo saroyni koʻrgan. U uzun kirish yoʻlagi, koshin bilan qoplangan ravoqlar, oq plitalar yotqizilgan katta hovli va oʻrtadagi hovuzni tasvirlagan, ichki zallardagi naqshlarni “nihoyatda mahorat bilan ishlangan” deb yozgan. Elchining qayd etishicha, oʻsha paytda ham ishlar hali tugallanmagan edi. Kirish ravogʻi tepasida quyosh fonida sher tasviri boʻlgan, Klavixo uni Samarqand hukmdorining ramzi deb atagan.

XVI asrda Shahrisabz Buxoro hukmdori Abdullaxon II qoʻshinlari tomonidan egallanganda saroy jiddiy vayron qilingan. Keyingi asrlarda ulkan kirish ravogʻi qulab tushgan, saroyning boshqa qismlari esa yer bilan bitgan.

Meʼmorchiligi

Bugun saroydan faqat kirish peshtogʻining ikki ustuni va ularni bogʻlab turgan devor qismlari qolgan. Ularning balandligi 38 metrga yaqin; ravoqning kengligi 22 metrdan ortiq boʻlgan, bu Oʻrta Osiyodagi eng katta ravoqlardan biri hisoblanadi. Olimlarning hisob-kitobiga koʻra, toʻliq peshtoq ancha baland — 50 metrdan oshiq boʻlgan, ayrim mualliflar 70 metrgacha boʻlgan degan farazni bildiradi.

Ustunlar sirtini moviy, oq va oltinrang sirli gʻisht hamda koshin qoplaydi. Geometrik girihlar orasida kufiy yozuvlar va Allohning nomlari takrorlanadi; ichki yuzalarda nafis guldor naqshlar saqlangan. Saroy tarhi haqida asosan yozma manbalar va arxeologik maʼlumotlar asosida fikr yuritiladi: bosh hovli kengligi 120–125 metr, uzunligi 240–250 metr boʻlgani aniqlangan, uning atrofida devonxona va turar joy binolari joylashgan.

Bilasizmi?

“Oqsaroy” nomi faqat devorlarning rangiga emas, balki saroyning ulugʻvorligi va oliy maqomiga ishora qilgan, deb hisoblanadi. Manbalarda saroy tomida hovuz boʻlgani va undan suv pastga sharshara boʻlib tushgani haqida ham hikoya qilinadi, ammo bu tafsilot arxeologik jihatdan tasdiqlanmagan.

Saroy qoldiqlari 1990-yillarda taʼmirlangan, oldidagi maydonda 1996-yilda Amir Temur haykali oʻrnatilgan. Peshtoq ustunlari ostida turib yuqoriga qarasangiz, Temur nima uchun bu binoni oʻz qudratining ramzi qilmoqchi boʻlganini yaxshi tushunasiz.

Atrofida

Oqsaroy qoldiqlari tarixiy markazning shimoliy chekkasida, eski shahar devorining shimoliy darvozasi yaqinida turadi. Saroy qarshisida XVI asrga oid Chubin madrasasi joylashgan, unda hozir Shahrisabz tarix muzeyi ishlaydi. Saroydan janubga choʻzilgan xiyobon boʻylab yursangiz, Chorsu savdo gumbazi va Dorussaodat majmuasiga yetib borasiz.