Samarqand viloyati

Joylashuvi va tabiati

Samarqand viloyati mamlakat markazida, Zarafshon daryosining oʻrta oqimida joylashgan va Tojikiston, Qashqadaryo, Jizzax hamda Navoiy viloyatlari bilan chegaradosh. Maydoni 16,77 ming km² — mamlakat hududining atigi 3,7 foizi, biroq aholisi boʻyicha viloyat birinchi oʻrinda: 2026-yil 1-yanvarda bu yerda 4 379,8 ming kishi yashagan, ularning qariyb uchdan ikki qismi — qishloqlarda.

Viloyatning oʻqi — Zarafshon, nomi forschada «oltin sochuvchi» degani. Daryo chegaradagi Ravotxoʻja toʻgʻonida Dargʻom kanaliga suv beradi, Samarqand yonida esa Oqdaryo va Qoradaryo tarmoqlariga boʻlinadi; ular oraligʻida serhosil Miyonqol «oroli» yastangan. Janubda Zarafshon tizmasining gʻarbiy tarmoqlari — Ohalik va Qoratepa togʻlari, shimolda Nurota togʻlari qad koʻtargan.

Iqlimi quruq, kontinental: Samarqandda iyulning oʻrtacha harorati +27 °C atrofida, yanvarniki +2 °C; yillik yogʻin 300–400 mm boʻlib, asosan qish oxiri va bahorda tushadi. Urgut, Omonqoʻton va Ohalik togʻ etaklari tekislikdan ancha salqin.

Tarixi

Odamlar bu yerda juda qadimdan yashagan: Omonqoʻton gʻoridan oʻrta paleolitning mustye davriga oid tosh qurollar topilgan. Temir davrida Koʻktepa va Afrosiyobda ilk shaharlar paydo boʻldi. Samarqandning yoshi hamon bahsli: 2007-yilda YuNESKO qoʻllovi bilan uning 2750 yilligi nishonlangan, 2025-yil 24-iyulda esa viloyat xalq deputatlari kengashi Koʻktepa va Afrosiyob topilmalarining oʻzbek-fransuz qayta tahliliga tayanib, shahar yoshini 3000 yil deb belgiladi.

Mil. avv. 329-yilda Sugʻd poytaxti Marokandani Iskandar Zulqarnayn egalladi. 712-yilda arablar keldi, Somoniylar va Qoraxoniylar davrida Samarqand Movarounnahrning eng boy shaharlaridan biri edi. 1220-yilda Chingizxon vayron qilgan shahar 1370-yildan Amir Temur saltanatining poytaxtiga aylandi: Goʻri Amir, Bibixonim masjidi va Ulugʻbek rasadxonasi — shu davr merosi, Registon ansambli esa XVII asrda yakunlangan.

XVI–XIX asrlarda voha Buxoro xonligi, soʻngra amirligi tarkibida boʻldi, 1868-yilda uni Rossiya imperiyasi egalladi. 1925–1930-yillarda Samarqand Oʻzbekiston SSR poytaxti edi. Hozirgi viloyat 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan.

2026-yil 8-avgustda Oliy Majlis Senati Samarqand tumanini tugatdi: uning 28,3 ming gektari Toyloq tumaniga, 13,3 ming gektari Samarqand shahriga oʻtdi. Qoʻshni tumanlar yerlari bilan birga shaharga jami 17,2 ming gektar qoʻshildi, shahar aholisi esa qariyb 880 ming kishiga yetishi kutilmoqda. Endi viloyat 13 tuman va ikkita viloyatga boʻysunuvchi shahar — Samarqand va Kattaqoʻrgʻondan iborat.

Nima koʻrish kerak

Asosiy manzil — viloyat markazi. YuNESKO Butunjahon merosi roʻyxatidagi «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» (2001) Afrosiyob xarobalaridan Registon, Goʻri Amir, Bibixonim va Shohi Zindagacha boʻlgan tarixiy shaharni qamrab oladi, Afrosiyob muzeyida esa VII asrga oid «Elchilar zali» devoriy suratlari saqlanadi.

Shahar tashqarisida ziyorat yoʻli boshlanadi. 25 km shimolda, Payariq tumanidagi Xartang qishlogʻida «Sahih» muallifi Imom al-Buxoriy (810–870) yodgorlik majmuasi joylashgan: soʻnggi yillarda u 75 metrli toʻrtta minora va 10 ming kishilik masjid bilan kengaytirildi. Dahbedda Maxdumi Aʼzam, shaharning janubiy chekkasida Xoʻja Ahror Vali majmualari bor. Nurobod tumanida Hazrati Dovud gʻoriga 1303 ta zinapoya olib chiqadi, Tim qishlogʻidagi Arab ota maqbarasining (977–978) peshtoqi esa Markaziy Osiyodagi eng qadimgi sanali peshtoq hisoblanadi.

Urgut — viloyatning eng koʻp aholili tumani — dam olish kunlari qaynaydigan bozori, soʻzana rastalari va asriy chinorli Chorchinor bogʻi bilan mashhur. Janubroqda Omonqoʻton vodiysi: tosh asri gʻori, oʻrmon va 2022-yilda tashkil etilgan milliy tabiat bogʻi. Arxeologiya ixlosmandlarini Koʻktepa, Kofirqalʼa va Dabusiya kutadi; oxirgi ikkisi 2023-yildan «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» Butunjahon merosi tarkibida.

Hunarmandchilik va oshxona

IX–X asrlarda Samarqand qogʻozi islom olamidagi eng yaxshi yozuv materiallaridan sanalgan. Rivoyatga koʻra, uning sirini 751-yilgi Talas jangida asir tushgan xitoylik ustalar ochgan, biroq sugʻdlar qogʻozni ancha oldin bilgan. Bugun Konigildagi «Meros» ustaxonasi tut poʻstlogʻidan qogʻozni qadimiy usulda tayyorlaydi, Hujum koʻchasidagi ustaxonada esa ipak gilam toʻqilishini kuzatish mumkin.

Oq zaminga yirik qizil gullar tikilgan soʻzana, Urgutning kashtali doʻppilari, kulolchilik va ganchkorlik hamon tirik hunarlar. Pillachilik va ipak toʻqish anʼanasi 2022-yilda koʻp davlatli nominatsiya tarkibida YuNESKOning nomoddiy madaniy meros roʻyxatiga kirgan.

Oshxonaning ramzi — Samarqand oshi: goʻsht va sabzi guruchga aralashtirilmaydi, guruch oqish qoladi va laganga qatlam-qatlam suziladi. Oʻrtasi yupqa, gardishi qalin, yuzi yaltiroq Samarqand noni safarga chidamli — eng sevimli sovgʻa. Tandir somsa, kabob, Navroʻzdagi sumalak va Ramazondagi nisholda ham shu dasturxonning qadrdon taomlari, kuzda esa bozorlar uzum, qovun va anorga toʻladi.

Qanday borish

Samarqand xalqaro aeroporti (SKD) markazdan 6 km shimolda; 2022-yilda ochilgan terminal Toshkent, Istanbul, Moskva, Dubay va boshqa shaharlardan reyslarni qabul qiladi. Eng qulay yoʻl — «Afrosiyob» tezyurar poyezdi: Toshkentdan taxminan 2 soat 10 daqiqa, Buxorodan bir yarim soatcha.

Avtomobilda M39 yoʻli Toshkent va Termizga, M37 Buxoroga olib boradi; tumanlarga avtobus va yoʻnalishli taksilar qatnaydi, Urgutgacha bir soatcha yoʻl. Shahrisabzga eng qisqa yoʻl Taxtaqoracha dovonidan oʻtadi, lekin undan avtobus va yirik yuk mashinalari yurmaydi, qishda esa dovon qor tufayli yopilishi mumkin. Tojikistonning Panjakent shahriga Samarqanddan 40–45 km sharqdagi Jartepa–Sarazm chegara punkti orqali chiqiladi.

Bilasizmi?

Ibn Arabshoh va boshqa tarixchilar yozishicha, Temur poytaxt atrofidagi qishloqlarga Bagʻdod, Damashq, Misr, Sheroz va Sultoniya nomlarini bergan: Samarqand dunyoning ulugʻ shaharlaridan ustun boʻlishi kerak edi. Bulungʻur tumanidagi Sheroz qalʼasi ham oʻsha davrga oid deb hisoblanadi.

Kattaqoʻrgʻon suv ombori (1940–1951) — Oʻzbekistonda qurilgan birinchi suv ombori; xalq uni «Oʻzbek dengizi» deb ataydi.

Daryo boʻyidagi toʻqaylarni asrovchi Zarafshon milliy tabiat bogʻining ramzi — faqat shu vodiyda uchraydigan zarafshon qirgʻovuli.