XVI asrning ikkinchi yarmida Movarounnahrni qayta birlashtirgan shayboniy hukmdor. Buxorodagi madrasalar, savdo toqlari, yoʻllardagi karvonsaroy va sardobalar uning nomi bilan bogʻliq.
Abdulla ibn Iskandar 1533 yoki 1534-yilda Zarafshonning ikki tarmogʻi orasidagi Miyonqol orolida joylashgan Ofarinkent shaharchasida (bugungi Samarqand viloyati) tugʻilgan; Abulxayrxonning evarasi edi. Yoshligida Karmana hokimi boʻlgan va Shayboniyxon vafotidan keyin parchalanib ketgan davlatni birlashtirish uchun kurash boshlagan. 1557-yilda soʻfiy shayxlar koʻmagida Buxoroni egalladi, 1561-yilda otasi Iskandarni oliy xon deb eʼlon qilib, amalda davlatni oʻzi boshqardi. 1583-yilda otasi vafot etgach, rasman xon boʻldi. U Samarqand, Toshkent, Fargʻona, Balx, Hirot va Mashhadni boʻysundirdi, 1590-yillarda Xorazmni ham vaqtincha egalladi; Hindistondagi Boburiy Akbar bilan kelishuv tuzgan, Eron bilan urushgan.
Bunyodkor xon
Abdullaxon savdo va xoʻjalikni rivojlantirishga katta eʼtibor bergan: yoʻllarda karvonsaroylar, choʻllarda yomgʻir suvini yigʻadigan sardobalar, daryolarda koʻpriklar qurdirgan, pul islohoti oʻtkazgan. Buxorodagi Qoʻsh madrasa — onasi sharafiga qurilgan Modarixon (taxm. 1567) va Abdullaxon (1588–1590) madrasalari, Abdullaxon timi, Toqi Zargaron va boshqa savdo gumbazlari, shahar yaqinidagi Chorbakr majmuasi uning davri bilan bogʻliq. Saroyida shoir Mushfiqiy, tarixchi Hofiz Tanish Buxoriy ijod qilgan; Hofiz Tanish uning hukmronligi haqida «Abdullanoma» solnomasini yozgan.
Vafoti va merosi
Umrining oxirida oʻgʻli Abdulmoʻmin bilan munosabatlari keskinlashgan. Abdullaxon 1598-yil fevralida vafot etdi; oʻzbek manbalariga koʻra, Buxoro yaqinidagi Bahouddin Naqshband majmuasiga dafn etilgan. Uning oʻlimidan soʻng Abdulmoʻmin tez orada oʻldirildi va shayboniylar sulolasi inqirozga yuz tutdi. Bugun Buxoroning tarixiy markazida Abdullaxon qurdirgan savdo gumbazlari ostida hamon gilam, zargarlik buyumlari va doʻppi sotiladi — bu XVI asr shahar hayotining tirik davomi.
Shayboniy Abdullaxon II 1557-yilda Buxoroni egallab, uni davlat poytaxtiga aylantirdi va 1583-yildan rasman xon boʻldi. U parchalangan yerlarni qayta birlashtirib, Balx, Hirot, Toshkent, Fargʻona va 1590-yillarda vaqtincha Xorazmni ham boʻysundirdi. Abdullaxon savdoni rivojlantirish uchun yoʻllarga karvonsaroylar, sardobalar va koʻpriklar qurdirdi. Buxoroda Qoʻsh madrasa (Modarixon, taxm. 1567, va Abdullaxon, 1588–1590), Abdullaxon timi, Toqi Zargaron va boshqa savdo gumbazlari, Chorbakr majmuasi shu davrda bunyod etilgan. Saroyida shoir Mushfiqiy va tarixchi Hofiz Tanish Buxoriy ijod qilgan. 1598-yilda xon vafotidan soʻng sulola tez orada inqirozga yuz tutdi.
