Shoir, mutafakkir, davlat arbobi, oʻzbek adabiyotining asoschisi
14411501
XV asrda Hirotda yashagan buyuk shoir va davlat arbobi, turkiy (chigʻatoy) tilda «Xamsa» yaratgan ilk shoir. Oʻzbek mumtoz adabiyotining asoschisi sifatida ulugʻlanadi; viloyat, shahar, teatr va muzeylar uning nomini oladi.
Nizomiddin Mir Alisher 1441-yil 9-fevralda Hirotda (hozirgi Afgʻoniston) temuriylar saroyiga yaqin oilada tugʻilgan va umrining asosiy qismini shu shaharda oʻtkazgan. Yoshligidan boʻlajak sulton Husayn Boyqaro bilan doʻst boʻlgan. 1460-yillarda Mashhad va Samarqandda tahsil olgan: 1465–1469-yillarda Samarqandda, mashhur faqih Fazlulloh Abullaysning madrasasida oʻqigan. 1469-yilda Husayn Boyqaro Hirot taxtiga oʻtirgach, Navoiy muhrdor, soʻng vazir etib tayinlandi, keyinroq rasmiy lavozimlardan voz kechib, «sulton yaqini» maqomida qoldi. U oʻz mablagʻi hisobidan Hirotda madrasa, xonaqoh, shifoxona, hammom va koʻpriklar qurdirgan, olim, shoir va musavvirlarga, jumladan Kamoliddin Behzodga homiylik qilgan. Navoiy 1501-yil 3-yanvarda Hirotda vafot etgan.
Ijodi
Navoiy turkiy tilda «Navoiy», fors tilida «Foniy» taxallusi bilan ijod qilgan. Uning bosh asari — besh dostondan iborat «Xamsa» (1483–1485): «Hayrat ul-abror», «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Sabʼai sayyor» va «Saddi Iskandariy»; bu turkiy tildagi ilk toʻliq «Xamsa» edi. U gʻazallarini toʻrt devondan iborat «Xazoyin ul-maoniy» toʻplamiga jamlagan, «Lison ut-tayr» falsafiy dostoni, «Mahbub ul-qulub» va boshqa nasriy asarlar yozgan. 1499-yilda yozilgan «Muhokamat ul-lugʻatayn» («Ikki til muhokamasi») asarida turkiy tilning badiiy imkoniyatlari fors tilidan qolishmasligini isbotlashga harakat qilgan. Navoiy asarlari keyingi asrlarda butun turkiy dunyo adabiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.
Oʻzbekistondagi xotirasi
Navoiy Oʻzbekiston hududida tugʻilmagan boʻlsa-da, oʻzbek mumtoz adabiyotining asoschisi sifatida ulugʻlanadi. Navoiy viloyati va shahri, Toshkentdagi Alisher Navoiy nomidagi davlat akademik opera va balet teatri, Davlat adabiyot muzeyi, Milliy kutubxona va metro bekati uning nomini oladi. 1991-yilda tavalludining 550 yilligi munosabati bilan Toshkentdagi Milliy bogʻda shoirning haykali oʻrnatilgan. Samarqandda esa u oʻqigan davr xotirasi shahar adabiy anʼanalarida yashaydi.
1494-yil iyunida Fargʻona hokimi Umarshayx Mirzo Axsi qalʼasida jarlik ustidagi kabutarxona qulab, halok boʻldi. Uning oʻgʻli — 1483-yilda Andijonda tugʻilgan Zahiriddin Muhammad Bobur oʻn bir yoshida Andijonda taxtga oʻtirdi; «Boburnoma» shu voqea bilan boshlanadi. Keyingi yillar Samarqand uchun kurash bilan oʻtdi: Bobur shaharni ikki marta qisqa muddatga egalladi, biroq Muhammad Shayboniyxonga yutqazib, 1504-yilda Kobulga ketdi. 1526-yilda Panipat jangida gʻalaba qozonib, Hindistonda Boburiylar saltanatiga asos soldi. Andijondagi Bobur milliy bogʻida «Bobur va jahon madaniyati» muzeyi va shoirning ramziy maqbarasi bor.
Dashti Qipchoq oʻzbeklarining xoni Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon 1500-yilda Samarqandni oldi va bir necha yil ichida Buxoro, Toshkent, Fargʻona, 1507-yilda esa Hirotni egallab, Temuriylar hukmronligiga barham berdi. U 1510-yilda Marv yaqinida Eron shohi Ismoil Safaviy bilan jangda halok boʻldi, ammo sulola XVI asr oxirigacha Movarounnahrni boshqardi. Avval Samarqand, keyin Buxoro poytaxt boʻldi. Shayboniylar davrida Buxoroda Mir Arab, Koʻkaldosh, Abdullaxon madrasalari, savdo toqlari va karvonsaroylar qurildi, koʻplab sardobalar va koʻpriklar barpo etildi. «Oʻzbek» atamasining mintaqada keng tarqalishi ham shu davr bilan bogʻliq.
