Namanganda tugʻilgan XVII asr shoiri, qalandar soʻfiy. Erkin fikrli sheʼrlari va sarguzashtli hayoti xalq orasida afsonaga aylangan; 1711-yilda Balxda qatl etilgan.
Boborahim Mulla Vali oʻgʻli — Mashrab Namanganda yoki uning yaqinidagi Andigʻon qishlogʻida tugʻilgan; tugʻilgan yili manbalarda 1640, 1653 yoki 1657-yil deb turlicha koʻrsatiladi. Uning hayoti haqidagi maʼlumotlarning koʻpi nomaʼlum muallif yozgan «Qissai Mashrab» kabi afsonaviy asarlarga asoslangan. Yoshligida Namangandagi ulamo Mulla Bozor oxundda tahsil olgan, soʻng uning tavsiyasi bilan 1665-yilda Qashqarga borib, mashhur shayx Ofoq Xoʻja qoʻlida tasavvuf yoʻlini oʻrgangan. 1672–1673-yillarda shayx bilan qarashlari mos kelmay, Qashqardan haydalgan.
Qalandar shoir
Shundan keyin Mashrab qariyb qirq yil qalandar — sayyoh darvesh sifatida yashab, Toshkent, Buxoro, Samarqand, Xoʻjand, Balx va Hindistonni kezgan. U oʻz sheʼrlarida ilohiy ishqni, inson qadrini kuylagan, ikkiyuzlamachi ruhoniylar, zolim amaldorlar va tamagirlarni keskin tanqid qilgan. Mashrab gʻazallari xalq orasida ogʻizdan-ogʻizga oʻtib, qoʻshiq boʻlib kuylangan, ular Navoiy, Fuzuliy anʼanalarini davom ettirgan holda sodda va taʼsirli tilda yozilgan. Rivoyatlarga koʻra, uning hazil va topqir soʻzlari, hukmdorlar oldida ham qoʻrqmay haqiqatni aytgani xalqni lol qoldirgan. 1711-yilda Balx hokimi Mahmudbiy qatagʻon buyrugʻi bilan qatl etilgan; oʻlimi haqida ham turli rivoyatlar mavjud. Uning gʻazallari asosidagi qoʻshiqlar bugun ham hofizlar ijrosida yangraydi.
Namangandagi xotirasi
Mashrab sheʼrlari asrlar davomida qoʻlyozma bayozlarda va xalq ogʻzida saqlanib keldi, uning devoni bir necha bor nashr etilgan. 1992-yil 23-mayda Namanganda shoirning muzeyi va yodgorligi ochildi; shahardagi markaziy koʻchalardan biri, bogʻ va kinoteatr uning nomi bilan atalgan. Namanganga kelgan sayohatchi Mashrab muzeyini shahardagi Mullo Qirgʻiz madrasasi va Bobur bogʻi bilan birga koʻrishi mumkin.
1709-yilda oʻzbeklarning ming urugʻi boshligʻi Shohruxbiy Buxoro xonligining zaiflashuvidan foydalanib, Fargʻona vodiysida mustaqil hokimiyat oʻrnatdi — Qoʻqon xonligi shunday boshlandi. 1740-yilda Abdulkarimbiy Eski Oʻrda xarobalari oʻrnida yangi qalʼa qurdirdi va Qoʻqon tez oʻsgan poytaxtga aylandi. Olimxon (1798–1810) xon unvonini olib, 1809-yilda Toshkentni boʻysundirdi; Umarxon (1810–1822) davrida saroyda adabiy muhit gullab, shoira Nodira va Uvaysiy ijod qildi. Xonlik Sirdaryo boʻylab Qozogʻiston va Qirgʻiziston yerlarigacha choʻzilgan. 1876-yilda Rossiya uni tugatib, oʻrniga Fargʻona viloyatini tuzdi.
