XVII asrda Xivani boshqargan xon va oʻz davrining yirik tarixchisi. Uning «Shajarai turk» va «Shajarai tarokima» asarlari turkiy xalqlar tarixi boʻyicha muhim manbalar sifatida dunyo boʻylab oʻrganiladi.
Abulgʻozi 1603-yil 24-avgustda UrganchdaXorazm xoni Arab Muhammadxonning oilasida tugʻilgan. Rivoyatga koʻra, otasi Ural kazaklarining hujumini qaytargandan 40 kun oʻtib tugʻilgani uchun unga «gʻoziyning otasi» maʼnosidagi ism berilgan. Oʻn olti yoshida Kat shahriga hokim etib tayinlangan. Otasi hayotining oxirida aka-ukalar oʻrtasida taxt uchun urush boshlanib, yosh shahzoda avval Buxoroga, Imomqulixon huzuriga, keyinroq qozoq xoni Eshimxon va Toshkent hokimi Tursunxon huzuriga qochishga majbur boʻldi. 1630-yilda akasi Asfandiyorxon uni garov sifatida Eronga yubordi va Abulgʻozi oʻn yilga yaqin Isfahon yaqinidagi qalʼada yashadi. 1639-yilda qochib, bir necha yillik kurashdan soʻng 1643–1644-yillarda Xiva taxtiga oʻtirdi.
Xon va tarixchi
Abulgʻozi taxminan yigirma yil hukmronlik qilib, Buxoro xonligi va qalmoqlarga qarshi urushlar olib bordi, Xorazmni mustahkamlashga harakat qildi. Ammo u eng avvalo tarixchi sifatida tanilgan. 1661-yilda u turkmanlarning kelib chiqishi va tarixi haqidagi «Shajarai tarokima» asarini, soʻng moʻgʻul va turkiy xonlar, ayniqsa Xorazm shayboniylari tarixiga bagʻishlangan «Shajarai turk»ni yozdi; ikkinchisini xon vafotidan keyin oʻgʻli Anushaxon yakunlagan. Abulgʻozi asarlarini atayin sodda, xalq tushunadigan turkiy tilda yozganini taʼkidlagan. «Shajarai turk» XVIII asrdayoq Yevropa tillariga tarjima qilinib, sharqshunoslar uchun muhim manbaga aylandi. Unga tibbiyotga oid «Manofeʼ ul-inson» asari ham nisbat beriladi.
Merosi
Abulgʻozi 1663-yilda (ayrim manbalarda 1664-yilda) Xivada vafot etgan. Uning asarlari Xorazm va butun mintaqa tarixini oʻrganishda bugun ham asosiy manbalardan hisoblanadi. Uning davridagi Xiva shahri qiyofasini bugungi Ichan qalʼa orqali tasavvur qilish mumkin; xonlikning keyingi asrlarda qurilgan saroylari va madrasalari ham shu shahar devorlari ichida joylashgan.
XVII asr boshida hokimiyat Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasiga oʻtdi. Ularning amaldorlari yirik qurilishlar bilan nom qoldirdi. Buxoroda Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi 1620-yilda hovuz qazdirib, uning yonida xonaqoh, 1622-yilda esa dastlab karvonsaroy sifatida oʻylangan madrasa qurdirdi — shu tariqa shaharning sevimli maydoni Labihovuz paydo boʻldi. Samarqandda hokim Yalangtoʻsh Bahodir Registonni yangiladi: Ulugʻbek madrasasi roʻparasida peshtoqida sher va quyosh tasvirlangan Sherdor madrasasi (1619–1636), keyinroq zarhal bezakli Tillakori madrasa-masjidi (1646–1660) qad koʻtardi. Registon ansambli shu tariqa bugungi qiyofasini oldi.
