Sherdor madrasasi

Xonaqoh oʻrnida yangi madrasa

XVII asr boshida Registondagi Temuriylar davri binolari xarob holga kelib qolgan edi. Ashtarxoniylar davrida Samarqandni boshqargan, oʻzbeklarning olchin urugʻidan chiqqan hokim Yalangtoʻsh Bahodir maydonni qayta qurishga kirishdi. Sherdor madrasasi uchun 1424-yilda bunyod etilgan Ulugʻbek xonaqohi oʻrni tanlandi: eski bino buzilib, uning gʻishtlari yangi qurilishda qayta ishlatilgan. Buni 1956-yilda arxeolog S. N. Yurenev oʻtkazgan qazishmalar tasdiqlagan.

Qurilish 1619–1636-yillarda samarqandlik meʼmor Abdujabbor rahbarligida olib borilgan, bezak ishlarini usta Muhammad Abbos bajargan. Meʼmorning nomi peshtoq ravogʻi ichidagi koshin yozuvda qora fonga oq harflar bilan bitilgan — oʻsha davr ustalari oʻz ismini kamdan-kam hollarda shu tarzda abadiylashtirgan.

Koʻzgudagi juftlik

Sherdor roʻparadagi Ulugʻbek madrasasiga «qoʻsh» tarzida — deyarli koʻzgudagi aks kabi qurilgan: ikki bino peshtoqlari maydon orqali bir-biriga qarab turadi. Meʼmor XV asr madrasasining nafis nisbatlarini asos qilib olgan, biroq oradan oʻtgan ikki yuz yil ichida maydon sathi qariyb ikki metrga koʻtarilganini hisobga olmagan. Natijada Sherdor oʻz «egizagi»dan biroz pastroq va ogʻirroq koʻrinadi.

Madrasa tarhi toʻrtburchak, oʻlchami taxminan 70×57 metr. Bosh tarzda baland peshtoq va ikki burchakda 31 metrli minoralar qad koʻtargan, peshtoqning ikki yonida esa qovurgʻali feruza gumbazlar bilan yopilgan darsxona va masjid joylashgan. Bu gumbazlar ulkanligi bilan ajralib turadi; baʼzi tadqiqotchilar ularning ogʻirligi binoning keyingi shikastlanishlariga sabab boʻlgan deb hisoblaydi. Toʻrt ayvonli hovli atrofida ikki qavatli hujralar joylashgan, yon ayvonlarning koʻp qirrali yarim gumbazli shiftlari ham eʼtiborga molik. Hujra ravoqlari ustidagi oʻsimliksimon mozaikalar, gʻarbiy ayvondagi naqshin guldonlardagi gul dastalari — «hayot daraxti» timsoli — va kundal uslubida bezatilgan darsxona ichki qismi alohida koʻzdan kechirishga arziydi.

Peshtoqdagi sherlar

Madrasaga nom bergan tasvir — peshtoq ravogʻining yuqori qismidagi mozaika. Unda yoʻlbarsga oʻxshash, ammo sher yolli, qizgʻish-zarhal tusli yirtqich oq ohuni quvayotgani, uning yelkasi ortidan esa inson yuzli quyosh chiqib kelayotgani tasvirlangan. «Sherdor» soʻzi «sherli» degan maʼnoni anglatadi. Diniy binoda jonzot tasviri islom sanʼati uchun juda kam uchraydigan hodisa boʻlib, aynan shu jasorat Sherdorni mashhur qilgan.

Sher va quyosh timsoli ancha qadimiy: u XII asrda saljuqiylar tangalarida uchraydi, keyinchalik Temuriylar va ularning Hindistondagi avlodlari tomonidan ham qoʻllangan. Koʻpchilik tadqiqotchilar uni astrologik, yaʼni Asad burji va Quyosh bilan bogʻliq ramz deb izohlaydi. Bugun bu tasvir Samarqand va butun Oʻzbekistonning eng taniqli ramzlaridan biriga aylangan. Tarzning qolgan qismida uzoqdan koʻrinadigan yirik geometrik girihlar, minoralar va gumbaz boʻgʻizlarida esa yozuvli bezaklar ustunlik qiladi.

Zilzilalar va taʼmir

Qariyb uch asr davomida madrasa faoliyat koʻrsatgan, ammo XIX asr boshi va oxiridagi zilzilalar uni jiddiy shikastladi: bosh peshtoq ravogʻi deformatsiyaga uchradi, koshinlar koʻchdi, minoralar ogʻdi. 1920-yillar boshida dars toʻxtatildi, bino davlat ixtiyoriga oʻtdi va 1924-yildan taʼmirlana boshladi. Asosiy ishlar 1960-yillarda bajarildi: 1960–1962-yillarda minoralar mustahkamlandi, 1962-yilda rassom V. N. Goroxov va meʼmor A. I. Freytag loyihasi boʻyicha peshtoqdagi mashhur mozaika qayta tiklandi. Taʼmirlash 1965–1967-yillarda yakunlangan.

Bilasizmi?

Madrasa ulkan boʻlishiga qaramay, unda bir vaqtda qirq nafardan sal koʻproq talaba tahsil olgan. Uning eng mashhur bitiruvchilaridan biri — XIX asr tatar ilohiyotchisi va tarixchisi Shihobiddin Marjoniy. Madrasa ichidagi kichik xonada esa Yalangtoʻsh Bahodirning piri Xoʻja Hoshim Dahbediy uchun moʻljallangan, ammo boʻsh qolgan qabr joyi bor.