Bibixonim maqbarasi

Yoʻqolgan madrasaning yodgori

Amir Temurning katta xotini Saroy Mulk xonim — xalq tilida Bibixonim — chigʻatoy xoni Qozonxonning qizi boʻlgan. Bu nikoh tufayli Temur «koʻragon», yaʼni «xon kuyovi» unvoniga ega boʻlgan. XIV asr oxirida malika jome masjidi roʻparasida oʻz madrasasini qurdirgan; Gʻiyosiddin Alining yozishicha, Temur 1399-yil may oyida bu madrasada toʻxtagan, demak, u masjiddan oldinroq qurilgan. Zamondoshlar binoning hashamatini alohida qayd etgan.

Rivoyatlarga koʻra, madrasa peshtogʻi masjid peshtogʻidan baland chiqib qolgani Temurning gʻazabini qoʻzgʻagan; tarixchi Fasih Xavofiy meʼmorlar jazolanganini yozadi. Keyinchalik madrasa buzilib ketgan, undan faqat ushbu sakkiz qirrali gumbazli maqbara saqlanib qolgan. Ispan elchisi Klavixoning yozishicha, bu yerga dastlab malikaning onasi, keyinroq Saroy Mulk xonimning oʻzi dafn etilgan.

Meʼmorchiligi

Maqbara madrasaning burchak qismida turgan sakkiz qirrali bino boʻlib, baland boʻgʻiz ustidagi gumbaz bilan yopilgan; ichki bezagida koshin va naqshinkor rasm qoldiqlari saqlangan. Ostidagi kichikroq sagʻana devorlari yirik kulrang tosh taxtalar bilan qoplangan. Manbalarga koʻra, madrasaning oʻzi oʻsha davr uchun kam uchraydigan sakkiz qirrali minoralari, qovurgʻasiz silliq asosiy gumbazi va uning ostidagi muqarnasli kornizi bilan ajralib turgan.

Sagʻana sirlari

1875-yilgi zilzilada maqbara ostidagi sagʻananing gumbazchasi oʻpirilib, ichkarida tosh tobutlar borligi maʼlum boʻldi. 1927-yilda nomaʼlum shaxslar malika sagʻanasini talon-taroj qilish maqsadida ochgan. 1941-yil 21-iyunda tobut ilmiy maqsadda yana ochildi: jasad qoldiqlari yaxshi saqlangani, kiyim qoldiqlari va mumiyolash alomatlari qayd etildi. Qoldiqlar Toshkentga olib ketilib, 1947-yilda Samarqand muzeyiga qaytarildi va 1950-yil 10-iyunda oʻz joyiga qayta dafn etildi.

Shuni ham aytish kerakki, binoning kimga atalgani masalasi toʻliq hal boʻlmagan: «Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi» ushbu gumbazli bino aslida Temurning boshqa xotini Tuman ogʻo xonaqohi boʻlishi mumkinligini yozadi. Maqbara mustaqillik yillarida qayta tiklangan; UNESCO esa uni «Bibixonim masjidi va maqbarasi» sifatida Samarqand merosining asosiy obidalari qatorida tilga oladi.