Sirdaryo viloyati

Joylashuvi va tabiati

Sirdaryo viloyati Oʻzbekistonning markaziy qismida, Sirdaryoning chap sohilida joylashgan. Shimolda Qozogʻiston, sharqda Toshkent viloyati, janubda Tojikiston, gʻarbda Jizzax viloyati bilan chegaradosh. Maydoni 4,28 ming km² — bu Toshkent shahrini hisobga olmaganda mamlakatdagi eng kichik viloyat; 2026-yil boshida bu yerda 946 ming kishi yashagan. Viloyat sakkiz tuman va uchta viloyatga boʻysunuvchi shahar — Guliston, Shirin va Yangiyerdan iborat.

Hududning katta qismi Mirzachoʻl — Sirdaryoning qadimiy terrasalaridagi toʻlqinsimon tekislik. Balandlik shimolda 230 m, markazda 400–450 m, janubda 600–650 m. Sharqda keng Sirdaryo vodiysi choʻzilgan. Iqlimi keskin kontinental va quruq: iyulda oʻrtacha 27–29 °C, yozda harorat 45 °C gacha koʻtariladi, qishda −30 °C gacha tushishi mumkin; yillik yogʻin atigi 180–220 mm. Noyabrdan martgacha esadigan kuchli «Bekobod shamoli» tezligi sekundiga 20–25 m, Boyovutda 40 m gacha yetadi. Sugʻoriladigan yerlarning katta qismi shoʻrlangan, shu sababli ixota daraxtzorlari va zovurlar tarmogʻi barpo etilgan. Bahorda choʻlda lolaqizgʻaldoq va boychechak gullaydi, yantoq, shuvoq, yulgʻun va saksovul oʻsadi; hayvonot dunyosida jayra, tulki, boʻri, chiyaboʻri, qobon, qushlardan bulduruq va xoʻjasavdogar uchraydi.

Tarixi

Qadimda bu yerlar Qangʻ davlati, keyin Ustrushona mulki tarkibida boʻlgan; Xitoy yilnomalari va arab geograflari Ustrushonani Xoʻjanddan Samarqandgacha choʻzilgan oʻlka sifatida tasvirlagan. Viloyatning janubidagi soylar boʻyida Eski Xovos kabi qadimiy manzilgohlar qad koʻtargan. Choʻl esa asrlar davomida suvsiz qolgan: XV asrda Shohrux va Ulugʻbek Sirdaryodan kanal chiqarishga uringan, XVI asrda Abdullaxon II karvon yoʻli boʻyida sardobalar qurdirgan.

Mirzachoʻlni keng koʻlamda oʻzlashtirish XIX asr oxirida boshlandi: 1895-yilda kanal Mirzachoʻlgacha yetkazildi, Samarqand–Toshkent temir yoʻli qurildi, 1897-yilda ilk paxta ekildi. Stansiya yonidagi posyolka «Golodnaya step», 1922-yildan Mirzachoʻl, 1961-yildan Guliston deb ataldi. 1943–1948-yillarda hashar yoʻli bilan Farhod GES qurildi, 1950–1960-yillarda Janubiy Mirzachoʻl kanali va yangi shaharlar — Yangiyer va Guliston paydo boʻldi. Viloyat 1963-yil 16-fevralda tashkil etildi; uning dastlabki markazi Yangiyer edi, 1963-yil noyabrdan esa Guliston.

Shaharlari

Viloyat shaharlari deyarli butunlay XX asrda choʻlni oʻzlashtirish bilan birga paydo boʻlgan. Markaz — Guliston («gullar makoni») XIX asrda bor-yoʻgʻi 40 xonadonli Achchiqquduq qishlogʻi oʻrnida, temir yoʻl stansiyasi atrofida oʻsgan; shahar hududidagi «Ulkan soylik» tepaligidan X–XII asrlarga oid oʻgʻuz sardori qabri, dubulgʻa, qilich va kamon oʻqlari topilgan. Yangiyer («yangi yer») 1957-yilda Katta Oʻzbekiston trakti bilan Janubiy Mirzachoʻl kanali kesishgan joyda bunyod etilgan. Shirin 1943-yilda Farhod GES quruvchilari posyolkasi sifatida paydo boʻlgan, 1972-yilda shahar boʻlgan; nomi gʻarbdagi Farhod qoyasi ostidan oqadigan Shirinqiz soyidan olingan deb hisoblanadi. Viloyatda Sirdaryo va Baxt shaharlari ham bor.

Nima koʻrish kerak

Viloyatning eng koʻzga koʻringan tarixiy yodgorligi — Sardoba tumanidagi XVI asr Yogʻochli sardobasi. Shirin yaqinidagi Farhod GES urush yillaridagi ulkan hashar qurilishi xotirasi, uning yonidagi Sirdaryo IES — Markaziy Osiyodagi eng yirik elektr stansiyasi. Gulistonda viloyat tarix va madaniyat muzeyi, Olim Xoʻjayev nomidagi musiqali drama teatri, 1945-yilgi Avliyo Nikolay cherkovi va shaharning bosh jome masjidi bor. Sirdaryo boʻyidagi toʻqaylar va bahorda koʻkaradigan Mirzachoʻl manzarasi tabiat ixlosmandlarini qiziqtiradi.

Aholi va xoʻjalik

Aholining koʻpchiligi oʻzbeklar, shuningdek, tojiklar, qozoqlar, qirgʻizlar, ruslar va 70 dan ortiq boshqa xalq vakillari yashaydi. Viloyat respublikaning yirik paxtachilik bazalaridan biri: paxta va bugʻdoydan tashqari sabzavot, qovun-tarvuz, beda yetishtiriladi, chorvachilik rivojlangan. Sirdaryo qovunlari va piyozi uzoq yillar Ural, Sibir va Uzoq Sharqqa joʻnatilgan. Sanoatning asosini paxta tozalash va energetika tashkil etadi: Sirdaryo IES mamlakat elektr energiyasining qariyb beshdan bir qismini ishlab chiqaradi.

Qanday borish

Guliston Toshkentdan taxminan 120 km janubi-gʻarbda joylashgan. Viloyat hududidan Toshkent–Samarqand temir yoʻli va Katta Oʻzbekiston trakti (M39) oʻtadi, shuning uchun Samarqand, Buxoro va janubiy viloyatlarga ketayotgan poyezd va avtobuslar shu yerda toʻxtaydi. Toshkentdan Gulistonga elektr poyezdlar ham qatnaydi. Viloyat markazidan barcha tuman markazlariga avtobuslar yuradi.