Toshkent shahri

Joylashuvi va tabiati

Toshkent mamlakatning shimoli-sharqida, Chirchiq daryosi vodiysidagi tekislikda, dengiz sathidan 440–480 metr balandlikda joylashgan; sharq va shimoli-sharqda Gʻarbiy Tyan-Shan togʻ tizmalari boshlanadi. Shahar respublika ahamiyatidagi alohida maʼmuriy birlik: 2021-yilgi chegaralar oʻzgarishidan soʻng uning maydoni 435 km² ga yetdi. 2025-yil 1-oktabr holatiga doimiy aholisi 3 164,0 ming kishi — bu Markaziy Osiyodagi eng koʻp aholili shahar.

Iqlimi ichki kontinental subtropik: yilliga 457 mm yogʻin tushadi, yozda soya joyda ham harorat koʻpincha 35–40 °C ga yetadi, eng yuqori koʻrsatkich — 44,6 °C (1997-yil iyul). Yozning 40 kunlik shamolsiz jaziramasi — chilla shahar hayotining odatiy qismi. Bahor va kuz erta keladi, qishki sovuqlar odatda qisqa.

Tarixi

Yozma manbalarda shahar IV–V asrlardan Choch, Shoshkent, Binkent nomlari bilan tilga olinadi; «Toshkent» nomi ilk bor XI asrda Beruniy va Mahmud Koshgʻariy asarlarida uchraydi, Koshgʻariy uni «tosh shahar» deb izohlagan. Ilk oʻrta asrlarda bu yerda toʻrt shahar va yigirmaga yaqin qalʼa va qishloqdan iborat tugun shakllangan; poytaxt Madinat ash-Shosh xarobalari bugungi Mingoʻrik yodgorligida oʻrganilgan.

Amir Temur davrida Toshkent qayta tiklanib, uning saltanati tarkibiga kirgan; Shayboniylar davrida Koʻkaldosh va Baroqxon madrasalari qurilgan. 1784-yilda Shayxontohur dahasi hokimi Yunusxoʻja butun shaharni birlashtirib, mustaqil Toshkent davlatini tuzgan, XIX asr boshida shahar Qoʻqon xonligi tarkibiga oʻtgan va 12 darvozali devor bilan oʻralgan. 1865-yilda Toshkentni Rossiya imperiyasi egallab, uni Turkiston oʻlkasining markaziga aylantirdi — Anhor ortida yevropacha Yangi shahar qurildi. 1930-yildan Toshkent Oʻzbekiston poytaxti.

1966-yil 26-apreldagi zilzila shahar markazini vayron qildi; Toshkent uch yarim yilda qayta qurildi va zamonaviy rejasini aynan shu davrda oldi. 1977-yilda Markaziy Osiyodagi birinchi metro ochildi. 2009-yilda shaharning 2200 yilligi rasman nishonlandi.

Nima koʻrish kerak

Eski shaharning maʼnaviy markazi — Hazrati Imom majmuasi: XVI asrga oid Baroqxon madrasasi va Qaffol Shoshiy maqbarasi yonida 2026-yil martida Islom sivilizatsiyasi markazi ochildi, unda dunyodagi eng qadimgi Qurʼon qoʻlyozmalaridan biri — Usmon mushafi saqlanadi. Undan Zarqaynar koʻchasi boʻylab Koʻkaldosh madrasasi va gumbazli Chorsu bozorigacha piyoda borish mumkin.

Yangi shahar markazi — Amir Temur xiyoboni, Temuriylar tarixi muzeyi, Mustaqillik maydoni va Shchusev loyihasidagi Alisher Navoiy nomidagi Katta teatr. Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi, Amaliy sanʼat muzeyi va Davlat sanʼat muzeyi mamlakat tarixini va hunarmandchiligini tanishtiradi. 2026-yil iyulida Toshkent modernizmining oʻnta inshooti — Chorsu bozori, Tarix va Sanʼat muzeylari, Xalqlar doʻstligi saroyi, sirk, Kosmonavtlar metro bekati va boshqalar YuNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi.

Har bir bekati oʻz mavzusida bezatilgan metro, 375 metrlik teleminora, Tashkent City bogʻi va Yangi Oʻzbekiston bogʻi zamonaviy Toshkentni koʻrsatadi.

Shahar qiyofasi va tumanlari

1897-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, Eski va Yangi shaharda jami 156 mingga yaqin kishi yashagan, 1910-yilda esa 201 ming. XX asrda shahar keskin oʻsdi: Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkent evakuatsiya markazlaridan biriga aylandi, 1930–1950-yillardagi qatagʻonlar esa Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Usmon Nosir kabi koʻplab ziyolilar hayotiga zomin boʻldi — ularning xotirasi «Shahidlar xotirasi» majmuasida abadiylashtirilgan.

1950-yillar oxiridan 1980-yillargacha «Toshkent modernizmi» deb ataluvchi meʼmorchilik maktabi shakllandi: zilzilabardosh zamonaviy konstruksiyalar anʼanaviy Markaziy Osiyo naqshlari va quyoshdan himoya panjaralari bilan uygʻunlashtirildi. Bugun shahar 12 tumanga boʻlinadi: eng koʻp aholili — Olmazor (416,8 ming), eng kichigi — Bektemir (70,4 ming), eng yoshi — 2020-yilda tuzilgan Yangihayot.

Hunarmandchilik va oshxona

Toshkentda butun mamlakat hunarmandchiligini bir joyda koʻrish mumkin: Amaliy sanʼat muzeyida kulolchilik, zardoʻzlik, kashta va yogʻoch oʻymakorligi toʻplamlari, Abulqosim madrasasi hujralarida esa ganchkor va naqqosh ustalar ishlaydi. Chorsu va Oloy bozorlarida meva, quruq meva, ziravor, qurut, shuningdek doʻppi, chopon va atlas sotiladi.

Shahar oshxonasi oʻzbek milliy taomlari — osh (palov), somsa, lagʻmon, kabob va tandir noni bilan tanilgan; mahalla choyxonalari va bozor oshxonalari ularni tatib koʻrishning eng oddiy yoʻli.

Qanday borish va harakatlanish

Islom Karimov nomidagi Toshkent xalqaro aeroporti shaharning janubida joylashgan va Osiyo, Yevropa hamda Shimoliy Amerika yoʻnalishlarini bogʻlaydigan mamlakatning eng yirik aeroportidir. Toshkent-Yoʻlovchi (Shimoliy) vokzalidan xalqaro poyezdlar va «Afrosiyob» tezyurar poyezdlari qatnaydi: Samarqandga ikki soatdan sal koʻproq, Buxoroga toʻrt soatdan kamroq vaqtda yetish mumkin; Toshkent-Janubiy vokzalidan mamlakat ichidagi poyezdlar joʻnaydi.

Shahar ichida eng qulay transport — toʻrt liniya va 50 bekatdan iborat metro, shuningdek avtobuslar va taksi. Maʼmuriy jihatdan shahar 12 tumanga boʻlinadi; sharqda Yangi Toshkent — yangi maʼmuriy markaz va 13-tuman shakllanmoqda.