Toshkentlik bastakor va musiqashunos, oʻzbek mumtoz musiqasi va Shashmaqomni notaga olib, kelajak avlodlarga saqlab qolgan olim. Toshkentdagi uy-muzeyi va metro bekati uning nomida.
Yunus Rajabiy 1897-yil 5-yanvarda (ayrim manbalarda 17-yanvar) Toshkentda tugʻilgan. Bolaligidan musiqaga mehr qoʻygan, maktab va madrasada oʻqigan; 1913-yilda otasi vafot etgach, oilani boqish uchun mehnat qilgan. Dutor va nay chalishni ustozlardan oʻrgangan, choyxonalardagi kechalarda xonandaligi bilan tanilgan. 1919–1923-yillarda Turkiston xalq konservatoriyasida tahsil olib, Buxoro Shashmaqomini oʻrgangan. 1923-yilda Samarqandga yuborilib, musiqali drama teatri va ansambllarga rahbarlik qilgan. Keyinchalik Toshkentda radio qoshidagi maqom ansambli va boshqa jamoalarni boshqargan, 1940–1941-yillarda Moskvada bastakorlar kursida oʻqigan.
Musiqa merosini saqlovchi
Rajabiyning asosiy xizmati — xalq xotirasida asrlar davomida yashagan kuy va qoʻshiqlarni toʻplab, notaga olishi. U mingdan ortiq xalq qoʻshigʻi va cholgʻu asarlarini yozib olgan. 1955–1959-yillarda besh jildlik «Oʻzbek xalq musiqasi» toʻplamini, 1966–1975-yillarda esa olti jildlik «Shashmaqom» nashrini tayyorladi — bu oʻzbek-tojik mumtoz musiqasining eng muhim yozma manbalaridan biri. U oʻzi ham koʻplab qoʻshiq va musiqali drama asarlariga kuy bastalagan. 1953-yilda Oʻzbekiston xalq artisti, 1966-yilda Fanlar akademiyasining akademigi boʻlgan. Yunus Rajabiy 1976-yil 23-aprelda Toshkentda vafot etgan. U yozib olgan kuylar orasida Buxoro Shashmaqomi, Fargʻona–Toshkent maqom yoʻllari, katta ashulalar va XX asr bastakorlarining asarlari bor; bu yozuvlar bugun konservatoriya va musiqa maktablarida oʻquv manbai sifatida qoʻllanadi.
Toshkentdagi xotirasi
Rajabiy 1957–1976-yillarda yashagan Toshkentdagi uyda (Yunus Rajabiy koʻchasi, 20) 1997-yilda uy-muzey ochilgan; 2001-yilda Yunus Rajabiy madaniyat markazi tashkil etilgan. Toshkent metrosining bekati, maqom ansambli, Jizzax musiqali drama teatri va Toshkent musiqa pedagogika kolleji uning nomini oladi. Shashmaqomning UNESCO nomoddiy meros roʻyxatiga kiritilishida uning yozuvlari muhim manba boʻlgan.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
