1864–1910-yillarda Xivani boshqargan qoʻngʻirot xoni, «Feruz» taxallusi bilan sheʼrlar yozgan shoir va bastakor. Uning davrida Xorazmda tarjimachilik, kitobat va musiqa gulladi, Oʻrta Osiyodagi ilk toshbosma bosmaxona ochildi.
Sayyid Muhammad Rahim Bahodirxon II 1845-yilda (ayrim manbalarda 1847-yilda) Xivada tugʻilgan, Arab Muhammadxon madrasasida tahsil olgan; ustozlaridan biri mashhur shoir va tarixchi Ogahiy boʻlgan. 1864-yilda otasi Said Muhammadxon vafotidan soʻng taxtga oʻtirdi. 1873-yilda general Kaufman boshchiligidagi rus qoʻshinlari Xivani egallagach, Gandimiyon shartnomasiga koʻra xonlik Rossiya protektoratiga aylandi, xon esa tashqi siyosat huquqidan mahrum boʻldi; Rossiyaning talabi bilan qullik va qul savdosi bekor qilindi. Keyingi yillarda xon Rossiya imperiyasining yuqori harbiy unvonlarini olgan, ichki boshqaruvni esa oʻzida saqlagan. U 1910-yilda vafot etdi va taxtga oʻgʻli Asfandiyorxon oʻtirdi.
Feruz — shoir va homiy
Muhammad Rahimxon «Feruz» taxallusi bilan gʻazallar yozgan, musiqa bastalagan. U saroyda shoirlar, xattotlar, musiqachilar va tarjimonlarni toʻplagan: manbalarga koʻra, uning davrida yuzdan ortiq asar, asosan fors tilidan turkiy tilga tarjima qilingan. 1874-yilda uning homiyligida Otajon Abdalov Oʻrta Osiyodagi ilk toshbosma bosmaxonani ochdi; unda birinchilardan boʻlib Navoiyning «Xamsa»si va Munisning devoni chop etildi. Shu davrda Xorazm maqomlarini yozib olish uchun maxsus «tanbur chizigʻi» notasi ham yaratilgan. Feruz atrofidagi adabiy muhitda Ogahiy, Komil Xorazmiy, Bayoniy kabi shoirlar ijod qilgan.
Xivadagi izlari
Ichan qalʼadagi, Koʻhna Ark roʻparasida turgan Muhammad Rahimxon madrasasi 1871-yilda shu xon nomidan qurilgan; bugun unda Xorazm xonlari va shoirlari tarixiga oid ekspozitsiya bor. Shahar tashqarisida joylashgan Nurullaboy saroyi ham uning va oʻgʻli Asfandiyorxon davrida, XX asr boshlarida barpo etilgan. Ichan qalʼa sayrida bu ikki bino XIX asr oxiri – XX asr boshi Xivasini his qilishga yordam beradi.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
