Qoraqalpoq shoiri, qoraqalpoq adabiy tilining asoschisi
18271900
XIX asr qoraqalpoq shoiri va jirov, zamonaviy qoraqalpoq adabiy tilining asoschisi. Asarlarida xalq hayoti, adolat va vatanparvarlik kuylangan; Qoraqalpoq davlat universiteti va Nukusdagi muzey uning nomini oladi.
Berdaq (asl ismi Berdimurod Qargʻaboy oʻgʻli) 1827-yilda Orol dengizining janubiy sohilidagi Oqqalʼa degan joyda — hozirgi Moʻynoq tumani hududida, kambagʻal baliqchi oilasida tugʻilgan. Onasi u oʻn yoshligida vafot etgan, koʻp oʻtmay otasidan ham ayrilib, yetim qolgan. Shoirning hayoti haqida yozma maʼlumotlar deyarli saqlanmagan, uning qoʻlyozmalari ham topilmagan: maʼlumotlar asosan uni koʻrganlar va avlodlarining xotiralari hamda sheʼrlariga asoslanadi. Ovul maktabida, soʻng madrasada oʻqigan, ammo erkin fikrli sheʼrlari tufayli madrasani tark etgan. Xalq ogʻzaki ijodini va Navoiy, Fuzuliy, Maxtumquli asarlarini chuqur oʻrgangan; xalq shoiri Kunxoʻja va Ajiniyoz unga ustozlik qilgan. Uzoq yillar doʻtor chalib, jirov sifatida tirikchilik qilgan.
Ijodi
Berdaqning lirik sheʼrlari va dostonlarida qoraqalpoq xalqining XVIII–XIX asrlardagi ijtimoiy hayoti aks etgan. «Boʻlgan emas», «Soliq», «Bu yil», «Umrim» kabi sheʼrlarida mehnatkash xalqning ogʻir ahvoli, adolatsiz soliqlar tanqid qilinadi, «Xalq uchun», «Menga kerak» sheʼrlarida esa xalq baxti uchun kurashuvchi qahramon orzu qilinadi. «Avlodlar» («Shajara») asarida qoraqalpoqlar tarixini sheʼriy shaklda bayon etgan, «Omongeldi», «Aydosbiy», «Ernazarbiy» dostonlarida xalq qahramonlarini ulugʻlagan. Akademik Sergey Tolstov uni qoraqalpoqlarning birinchi tarixchisi deb atagan. Shoir 1900-yilda vafot etgan.
Nukusdagi xotirasi
Berdaq zamonaviy qoraqalpoq adabiy tilining asoschisi hisoblanadi. Qoraqalpoq davlat universiteti va qoraqalpoq davlat drama teatri uning nomi bilan ataladi. 1998-yilda Nukusda Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat muzeyi ochilgan. Savitskiy muzeyiga kelgan sayohatchilar shu shaharda qoraqalpoq adabiyoti va tarixiga bagʻishlangan bu maskanlarni ham koʻrishi mumkin.
1804-yilda qoʻngʻirot urugʻidan Eltuzar xon unvonini oldi va Xivada soʻnggi xonlar sulolasi boshlandi. XIX asr Ichan qalʼa uchun qurilish asri boʻldi: Olloqulixon davrida Toshhovli saroyi (1830–1838), Olloqulixon madrasasi va karvonsaroyi qurildi, 1842-yilda tashqi shahar — Dishan qalʼa devori bilan oʻraldi. Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) yonida boshlangan Kalta minor xon oʻlimi tufayli chala qoldi. 1871-yilda Muhammad Rahimxon II madrasasi, 1908–1910-yillarda esa Islomxoʻja madrasasi va Xivaning eng baland minorasi barpo etildi. Shu tufayli Ichan qalʼa bugun asosan XVIII–XIX asrlar meʼmorchiligidan iborat va 1990-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
