Xudoyorxon oʻrdasi

Tarixi

Saroy XIX asrning 60–70-yillarida, Qoʻqon xonligi oʻzining soʻnggi oʻn yilliklarini yashayotgan bir paytda Said Muhammad Xudoyorxon buyrugʻi bilan qurilgan; koʻp manbalar uni 1871-yilga sanaydi. Qurilishga meʼmor va muhandis Mir Ubaydulla Muhandis rahbarlik qilgan, ustalar orasida Mulla Suyarqul, Solixoʻja va buxorolik Fozilxoʻja boʻlgan. Bosh tarz koshinlarini Rishton kulollari tayyorlagan. Rivoyatlarga koʻra, ishda 80 nafar usta va minglab hasharchilar qatnashgan.

Saroy uzoq xizmat qilmadi: 1876-yilda Qoʻqonga rus qoʻshinlari kirib, xonlik tugatildi, oʻrdada garnizon joylashdi, taxt zalida esa bir muddat cherkov ishladi. XX asrning birinchi choragida saroyning katta qismi, jumladan haram buzib yuborildi. 1924-yilda bu yerda qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasi ochildi, 1925-yildan esa oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat yuritadi; Ikkinchi jahon urushi yillarida binoda harbiy gospital joylashgan.

Meʼmorchiligi

Oʻrda taxminan 138×68 metrli toʻgʻri toʻrtburchak shaklida, sunʼiy tepalikka, baland gʻisht poydevor ustiga qurilgan; umumiy hududi 4 gektarga yaqin. Sharqiy bosh tarzga qiya yoʻl — pandus orqali chiqiladi. Baland peshtoq ikki yonida guldastalar bilan yakunlangan, tarz boʻylab ravoqlar qatori choʻzilgan. Peshtoq ustida «Arki oliy Sayyid Muhammad Xudoyorxon» degan yozuv bor.

Saroy koshinlari rang tanlovi bilan ajralib turadi: koʻk va moviy ranglar bilan birga sariq va yashil keng qoʻllangan, bu uni Buxoro va Samarqandning asosan zangori yodgorliklaridan farqlaydi. Ichkarida oʻymakor yogʻoch eshik va ustunlar, ganchkori naqshlar, gulli hovuzaki shiftlar saqlangan. Dastlab saroyda yetti hovli va yuzdan ortiq xona boʻlgan; bugungi kungacha beshta hovli va 19 xona yetib kelgan.

Bugungi saroy

Saroy «Qoʻqon» davlat muzey-qoʻriqxonasining bosh binosi: ekspozitsiyada xonlik tarixi, vodiy tabiati, arxeologik topilmalar va amaliy sanʼat namunalari namoyish etiladi. 1938 va 1974-yillardagi taʼmirlardan soʻng 2009–2011-yillarda yana keng koʻlamli tiklash ishlari olib borildi: yogʻoch oʻymakorlari bir necha eshik va sakkizta ustunni qayta yasadi, xonalar bezaklarining asl ranglari tiklandi. Taxt zalida xon taxtining nusxasi turibdi. Saroy atrofi obodonlashtirilgan bogʻga aylangan, shahar bayramlari va hunarmandlar festivali tadbirlari ham shu yerda oʻtadi.

Bilasizmi?

Amerikalik diplomat Yudjin Skayler 1870-yillarda Qoʻqonga kelganida yangi qurilgan saroyni Markaziy Osiyodagi eng katta va hashamatli saroy deb taʼriflagan va uning yangi koshinlari moviy, sariq va yashil rangda yaltirab turganini yozib qoldirgan.

Anʼanaga koʻra, bu Qoʻqon xonlari qurdirgan saroylar qatoridagi yettinchi va eng soʻnggi oʻrda edi: har bir yangi hukmdor oldingisidan hashamatliroq qarorgoh qurishga intilgan.