Surxondaryo viloyati

Joylashuvi va tabiati

Surxondaryo — Oʻzbekistonning eng janubiy viloyati. U janubda Amudaryo orqali Afgʻoniston, janubi-gʻarbda Turkmaniston, shimoli-gʻarbda Qashqadaryo viloyati, shimol va sharqda Tojikiston bilan chegaradosh. Maydoni 20,1 ming km², aholisi 2026-yil 1-yanvar holatiga 3 million 11 ming kishi. Maʼmuriy markazi — Termiz shahri; viloyat 14 tuman va Termiz shahridan iborat.

Viloyatning markaziy va janubiy qismlari Surxon–Sherobod vodiysining tekisliklaridan iborat. Shimolda Hisor tizmasi koʻtariladi: Tojikiston bilan chegaradagi Hazrati Sulton choʻqqisi (4643 m) rasmiy maʼlumotlarga koʻra mamlakatning eng baland nuqtasi. Gʻarbda Boysuntogʻ va Koʻhitang, sharqda Bobotogʻ tizmalari choʻzilgan. Asosiy daryolar — Surxondaryo va Sheroboddaryo; ular Amudaryoga quyiladi. Iqlimi janubda quruq choʻl iqlimidan shimolda subtropik iqlimgacha oʻzgaradi: qishi qisqa va iliq, yozi esa juda issiq — Termiz atrofida harorat koʻpincha 40 °C dan oshadi.

Viloyatda Surxon davlat qoʻriqxonasi (Koʻhitang archazorlari va Amudaryodagi Paygʻambar oroli toʻqaylari), 2022-yilda tashkil etilgan “Bobotogʻ” va “Yuqori Toʻpalang” milliy tabiat bogʻlari bor. Boysuntogʻdagi Boybuloq — Markaziy Osiyodagi eng chuqur gʻor.

Tarixi

Surxon vohasi — qadimgi Baqtriyaning shimoliy qismi va insoniyat tarixining eng uzoq sahifalari yozilgan joylardan biri. Boysuntogʻdagi Teshiktosh gʻorida 1938-yilda neandertal bola qabri topilgan. Bronza davrida bu yerda Sopollitepa va Jarqoʻton kabi ilk shaharsimon manzilgohlar paydo boʻlgan. Mil. avv. VI asrda hudud Ahamoniylar davlatiga kirgan, mil. avv. 329-yilda Aleksandr Makedonskiy qoʻshinlari bu yerdan oʻtgan, keyin Yunon-Baqtriya podsholigi qalʼalari — Kampirtepa va Uzundara qurilgan.

Milodiy I–III asrlarda Surxon vohasi Kushon saltanatining yuragi boʻlgan: Dalvarzintepa, Xolchayon, Zartepa shaharlari, Termizning Qoratepa, Fayoztepa monastirlari va Zurmala stupasi shu davrga oid. Termiz Toxaristondagi buddaviylikning yirik markazi edi. Arablar istilosidan keyin Termiz islom ilmi markaziga aylangan, Chagʻoniyon (Denov atrofi) esa oʻz sulolasiga ega boʻlgan. 1220-yilda Chingizxon Termizni vayron qilgan; XIV–XV asrlarda yangi Termiz Temuriylar davlatining muhim kechuvi boʻlgan.

Keyinchalik voha Buxoro amirligining Termiz, Sherobod, Boysun, Denov bekliklariga boʻlingan. 1893-yilda Pattakesar qishlogʻi yonida Rossiya chegara qalʼasi qurilgan, 1928-yilda u Termiz nomini olgan. Viloyat 1941-yil 6-martda tashkil etilgan. 1982-yilda Amudaryo ustida Afgʻoniston bilan Doʻstlik koʻprigi qurilgan, 2002-yilda Termizning 2500 yilligi nishonlangan.

Termiz islom olamiga koʻplab allomalarni bergan: “Sunan at-Termiziy” hadislar toʻplami muallifi Abu Iso Muhammad at-Termiziy (824–892) va soʻfiy mutafakkir al-Hakim at-Termiziy shular jumlasidan. Termiz sayyidlari xonadoni asrlar davomida shaharning maʼnaviy hayotida yetakchi oʻrin tutgan, ularning xilxonasi — Sulton Saodat ansambli bugun ham saqlanib qolgan.

Nima koʻrish kerak

Termizda Al-Hakim at-Termiziy majmuasi, Sulton Saodat ansambli, Kokildor ota xonaqohi, Qirqqiz qalʼasi va Baqtriya hamda Kushon topilmalariga boy Termiz arxeologiya muzeyi bor. Shahar atrofida Eski Termiz xarobalari, Qoratepa va Fayoztepa buddaviy monastirlari, Zurmala stupasi joylashgan.

Viloyat boʻylab Jarqoʻrgʻon minorasi (1108–1109), Kampirtepa, Dalvarzintepa, Xolchayon, Denovdagi Sayid Otaliq madrasasi, Sherobod tumanidagi Jarqoʻton va Zarautsoy qoya rasmlari koʻrishga arziydi. Boysun tumanida Teshiktosh gʻori, Temir darvoza va Darband devori, Omonxona buloqi, Sariosiyoda esa Sangardak sharsharasi sayyohlarni oʻziga tortadi.

Madaniyat, hunarmandchilik va oshxona

Boysun tumani madaniy makoni 2001-yilda UNESCO tomonidan insoniyat ogʻzaki va nomoddiy merosi durdonasi deb eʼlon qilingan, 2008-yilda Reprezentativ roʻyxatga kiritilgan. Bu yerda qadimiy marosimlar, “Alpomish” dostoni bilan bogʻliq dostonchilik, kashtachilik va gilamdoʻzlik anʼanalari saqlangan; bahorda “Boysun bahori” folklor festivali oʻtkaziladi.

Viloyatning subtropik iqlimi erta sabzavot va mevalar yetishtirish imkonini beradi: Surxon vohasi bogʻ va uzumzorlari bilan mashhur. Dasturxonda goʻshtli taomlar, tandir non va sut mahsulotlari asosiy oʻrin tutadi, togʻ qishloqlarida esa qadimiy taom tayyorlash usullari saqlangan.

Qanday borish

Termiz xalqaro aeroporti Toshkent bilan muntazam aviaqatnov orqali bogʻlangan. Temir yoʻl Termizni Toshkent bilan Toshgʻuzor–Boysun–Qumqoʻrgʻon liniyasi orqali bogʻlaydi; bu yoʻl Turkmaniston hududiga kirmasdan oʻtadi. Avtomobilda Qarshi va Gʻuzordan Darband va Sherobod orqali Termizga boriladi.

Termiz — muhim chegara va logistika markazi: Amudaryo ustidagi Doʻstlik koʻprigi Afgʻonistonning Hayraton shahriga olib boradi. Chegaraga yaqin ayrim yodgorliklarga tashrif buyurish uchun pasport va oldindan aniqlangan ruxsat kerak boʻlishi mumkin.