Dalvarzintepa

Tarixi

Dalvarzintepa mil. avv. III asrda Yunon-Baqtriya podsholigi davrida markaziy ark atrofidagi kichik mustahkam shaharcha sifatida paydo boʻlgan. Kushonlar davrida (milodiy I–III asrlar) shahar kengayib gullab-yashnagan: ark qayta qurilib, devorlar ikki baravar qalinlashtirilgan. Arxeolog Galina Pugachenkova Dalvarzintepani Kushon saltanatining ilk poytaxti boʻlgan, deb hisoblagan.

V–VI asrlarda shahar Eftaliylar hukmronligi ostida boʻlgan, ammo bu paytda u va ibodatxonalari allaqachon tanazzulga yuz tutgan, qalin devorlar asosan qabr sifatida ishlatilgan. VIII asrda arablar istilosidan keyin shahar butunlay tashlab ketilgan.

Shahar tuzilishi va topilmalar

Kushon davrida shahar 650 × 500 metrli toʻgʻri toʻrtburchak shaklida boʻlgan; markazda ark, atrofida esa parallel qatorlarda binolar joylashgan. Shaharda maʼmuriy-harbiy, turar joy, diniy va hunarmandchilik hududlari ajratilgan. Bu yerda markaziy zal atrofida qurilgan katta uylar, terrakota haykallar bilan bezatilgan ikki buddaviy ibodatxona, mahalliy maʼbudalarga bagʻishlangan yana ikki ibodatxona va kulollar mahallasi ochilgan. Har bir uyga yer osti quvurlari orqali suv keltirilgan.

1972-yilda binolardan birida Oʻrta Osiyoda topilgan eng yirik oltin xazina chiqqan: umumiy ogʻirligi 36 kilogramm boʻlgan 115 ta buyum. Xazina milodiy I asrga oid boʻlib, II asr boshida yerga koʻmilgan. Birinchi buddaviy majmua 1967–1968-yillarda qazib ochilgan.

Tadqiqotlar

Yodgorlikni 1949-yilda arxeolog L. I. Albaum aniqlagan. 1960–1970-yillarda G. A. Pugachenkova, 1980-yillarda B. A. Turgʻunov qazishmalar olib borgan. Ikkinchi buddaviy ibodatxona aynan Turgʻunov tomonidan topilgan.