Namangan viloyati

Joylashuvi va tabiati

Namangan viloyati Fargʻona vodiysining shimoliy qismida, asosan Sirdaryoning oʻng sohilida joylashgan. U Qirgʻiziston, Tojikiston, Toshkent, Fargʻona va Andijon viloyatlari bilan chegaradosh. Maydoni 7,44 ming km², aholisi 2026-yil boshida 3,19 million kishini tashkil etdi; aholining qariyb uchdan ikki qismi shahar joylarida yashaydi.

Viloyatning shimolini Chotqol va Qurama togʻlari oʻrab turadi, janubga tomon ular adirlar va keng tekisliklarga aylanadi. Sirdaryo Norin va Qoradaryoning qoʻshilishidan aynan shu atrofda hosil boʻladi. Togʻlardan Chortoqsoy, Chustsoy, Gʻovasoy, Kosonsoy, Namangansoy kabi soylar tushib keladi; Kosonsoy, Chortoq va Eskiyer suv omborlari, Shimoliy Fargʻona va Katta Namangan kanallari qurilgan. Iqlimi keskin kontinental, Namanganda yiliga oʻrtacha 230 mm atrofida yogʻin tushadi. Yer ostida Chodak oltin koni, neft, gaz va mineral suvlar bor; Chortoq buloqlari shifobaxsh suvi bilan mashhur.

Tarixi

Vodiyning bu qismi juda qadimdan oʻzlashtirilgan: miloddan avvalgi II ming yillikning oxiri — I ming yillik boshlariga oid Chust madaniyati shu yerda kashf etilgan. Sirdaryo boʻyidagi Axsikent miloddan avvalgi III asrdan maʼlum va IX–X asrlarda butun Fargʻonaning poytaxti boʻlgan; XV asrda bu yerda Boburning otasi Umarshayx Mirzo hukmronlik qilgan. Pop va Koson kabi qadimiy shaharlar ham arablar istilosi davrida tilga olinadi.

1620-yildagi zilziladan soʻng Axsikent aholisi yaqin atrofdagi Namanganga koʻchib keldi va u tez orada vodiyning yirik hunarmandchilik va savdo shahriga aylandi. Shahar nomi forscha «namak kon» — «tuz koni» soʻzidan kelib chiqqan deb hisoblanadi. XVIII–XIX asrlarda Namangan Qoʻqon xonligi tarkibida boʻlgan, 1876-yildan Rossiya imperiyasining Fargʻona viloyatiga kirgan. Viloyat 1941-yil 6-martda tashkil etilgan, 1960-yilda tugatilib, 1967-yil 18-dekabrda qayta tiklangan.

Namangan diyori koʻplab ijodkorlarni yetishtirgan: tasavvuf shoiri Boborahim Mashrab shu shaharda tugʻilgan, maʼrifatparvar va noshir Isʼhoqxon Toʻra Ibrat esa Toʻraqoʻrgʻonda yashab, ijod qilgan.

Nima koʻrish kerak

Namangan shahrida 1910-yilda qurilgan Mulla Qirgʻiz madrasasi, XVIII asrga oid Xoʻjamni kabri (Xoʻja Amin maqbarasi), ulkan gumbazli Ota Valixon Toʻra masjidi, viloyat tarix va madaniyat muzeyi hamda XIX asr oxirida barpo etilgan Bobur bogʻi bor. Zamonaviy Namanganning ramzi — 2019-yilda ochilgan «Afsonalar vodiysi» bogʻi.

Toʻraqoʻrgʻon tumanidagi Axsikent xarobalari — Fargʻonaning «Afrosiyobi», Ipak yoʻlining muhim bekati. Pop tumanida Munchoqtepa nekropoli va Balandtepa shahar xarobasi, togʻlarda esa 2022-yilda tashkil etilgan Pop milliy tabiat bogʻi joylashgan. Chustda qadimiy pichoqchilik ustaxonalari va doʻppidoʻzlar ishlaydi.

Hunarmandchilik va bayramlar

Chust pichoqlari butun Oʻzbekistonda mashhur: shaharda ustalar mahallasi bor, har bir pichoqqa usta tamgʻasi bosiladi. Chust doʻppisi — toʻq rangli matoga oq ipda qalampir yoki bodom naqshi tikilgan bosh kiyim — 1968–1970-yillarda Nyu-Dehli, Monreal, Tokio va Poznan koʻrgazmalarida yuqori baholangan. Viloyatda ipakchilik, toʻqimachilik va zargarlik ham rivojlangan.

Namangan — «gullar shahri»: 1961-yildan beri bu yerda har bahorda, odatda may oyida, gullar festivali oʻtkaziladi, 2019-yildan u xalqaro maqomga ega; 2026-yilda 65-festival boʻlib oʻtdi. Bahorda shahar bogʻlari, koʻchalari va hovlilar minglab gullarga burkanadi.

Shahar va tumanlari

Viloyat markazi — Namangan shahri; uning tarkibida 2020–2021-yillarda tuzilgan Davlatobod va Yangi Namangan shahar tumanlari bor, qolgan hudud 11 tumanga boʻlinadi. Namangan vodiydagi eng yirik shaharlardan biri: 2026-yil boshida unda 728 ming kishi yashagan. Chust, Kosonsoy, Chortoq, Uchqoʻrgʻon, Toʻraqoʻrgʻon, Pop va Haqqulobod — viloyatning boshqa shaharlari.

Gʻarbdagi Pop tumani maydoni boʻyicha eng katta: u Chotqol togʻlaridan Sirdaryogacha choʻzilgan va Qamchiq dovoni orqali vodiyni Toshkent bilan bogʻlaydi. Shimoldagi Kosonsoy, Chortoq va Yangiqoʻrgʻon togʻ etaklarida, Uychi, Uchqoʻrgʻon va Norin esa Norin daryosi boʻyidagi serhosil tekislikda joylashgan. Sirdaryoning chap sohilidagi Mingbuloq tumanida esa Markaziy Fargʻonaning qumli choʻllari saqlangan.

Qanday borish

Namangan xalqaro aeroporti Toshkent va bir qator xorijiy shaharlar bilan bogʻlangan. Toshkentdan Namanganga temir yoʻl Qamchiq dovoni ostidagi tunnel orqali oʻtadi, avtomobil yoʻli ham shu dovondan oshadi; Namangan Toshkentdan taxminan 300 km uzoqlikda. Viloyat ichida Chust, Pop, Toʻraqoʻrgʻon va Kosonsoyga avtobus va taksilar qatnaydi, Fargʻona va Andijon ham yaqin.