Hunar · Fargʻona
Rishton kulolchiligi
Fargʻona vodiysidagi Rishtonning moviy-feruzarang sopollari: oʻsimlik kulidan olinadigan «ishqor» sir va mahalliy qizil loy bilan mashhur.
Hunar · Umummilliy
Zargarlik
Oltin va kumushdan zeb-ziynat yasash hunari: tillaqosh, zirak, bilaguzuk va tumorlar; Qarshi, Qoʻqon, Samarqand, Buxoro va Xiva qadimiy markazlar.
Surat: Marat Nadjibaev · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Usullar va buyumlar
Zargarlik (forscha «zargar» — oltin bilan ishlovchi) — oltin, kumush, mis va boshqa rangli metallardan taqinchoq yasash kasbi. Zargarlar quyish, bolgʻalab zarb berish, hallash (oltin yoki kumush suvi yuritish), oʻyib yoki boʻrttirib naqsh solish, zigʻirak (donador bezak), qolipaki va shabaka usullaridan foydalanadi, feruza, dur, marjon va boshqa toshlar qadaydi. Ayollar taqinchoqlari ayniqsa boy: katta zirak va uzuklar, koʻp qatorli munchoqlar va «tillaqosh» — qimmatbaho toshlar qadalgan peshona bezagi; tillaqosh hozir ham milliy libosning bir qismi.
Islom tarqalgach, oltin koʻproq ayollar taqinchogʻiga aylangan, erkaklar esa kumushni afzal koʻrgan. Kumushdan ham eng ifodali, qoraytirish va zarhallash usulida bezatilgan taqinchoqlar yasalgan; Buxoro ustalari kumushni rang-barang emal (mina) bilan bezash bilan dong taratgan.
Markazlar va bugun
Qoʻlda zargarlik buyumlari yasashning qadimiy markazlari — Qarshi, Qoʻqon, Samarqand, Buxoro va Xiva; soʻnggi yillarda Toshkent ham yirik markazga aylandi va 2023-yildan har ikki yilda Xalqaro zargarlik yarmarkasini oʻtkazadi. Oʻzbekiston dunyodagi yirik oltin ishlab chiqaruvchilardan biri, eng katta koni — Navoiy viloyatidagi Muruntov. Buxorodagi Toqi Zargaron (zargarlar gumbazi) asrlar davomida zargarlik bozori boʻlib kelgan; eski uslubdagi kumush taqinchoqlarni shu yerda va Xivadagi doʻkonlarda topish mumkin.
Manbalar (3)
Suratlar
Hunar · Buxoro
Gʻijduvon kulolchiligi
Buxoro yaqinidagi Gʻijduvonning jigarrang, sariq va yashil sirli sopollari — Buxoro–Samarqand maktabining eng tanilgan markazi.
Hunar · Fargʻona
Margʻilon atlasi va adrasi
Margʻilonning abr usulida boʻyalgan ipak matolari: sof ipak atlas va ipak-ip aralash adras; YUNESKO ularni saqlash tajribasini namunali deb tan olgan.
Hunar · Buxoro
Buxoro zardoʻzligi
Baxmal va ipakka tilla va kumush ip bilan tikiladigan kashta — Buxoro amirligi saroyining sanʼati, bugun ham shaharning eng qimmatli hunari.
Hunar · Xorazm
Xiva yogʻoch oʻymakorligi
Ichan-Qalʼaning oʻymakor eshik va ustunlari: Xiva ustalari yogʻochni boʻyamaydi, faqat tabiiy moy bilan ishlov beradi; Juma masjidida 200 dan ortiq ustun bor.
Hunar · Namangan
Chust pichogʻi
Namangan viloyatidagi Chustning qoʻlda zarb qilinadigan pichoqlari: uchi biroz qayrilgan tigʻ, ustaning «imzo» tamgʻasi va bezakli gʻilof.
Hunar · Namangan
Chust doʻppisi va doʻppidoʻzlik
Toʻq yashil asosga oq qalampirnusxa tikilgan toʻrt qirrali Chust doʻppisi — oʻzbek milliy kiyimining eng taniqli belgisi; har voha doʻppisini oʻzicha bezaydi.
Hunar · Samarqand
Samarqand qogʻozi
IX–X asrlarda islom olamining eng sara yozuv materiali boʻlgan, XX asr oxirida Konigilda qayta tiklangan tut poʻstlogʻidan qogʻoz.
Hunar · Buxoro
Soʻzana va Buxoro kashtachiligi
Igna bilan «chizilgan» katta kashta pardalar — soʻzana; Buxoro maktabi deyarli butun matoni qoplaydigan nozik naqshlari va och asosdagi qizil-yashil ranglari bilan tanilgan.
Hunar · Navoiy
Nurota soʻzanasi
Navoiy viloyatidagi Nurotaning kashtalari: och asosda chinnigul, sapsargul, gʻoʻza guli va olcha butalari jonli tasvirlanadi, markazda sakkiz qirrali yulduz.