Bu yerda neandertallar ov qilgan, Aleksandr Makedonskiy qoʻshinlari oʻtgan, Ulugʻbek yulduzlar jadvalini tuzgan va karvonlar Ipak yoʻli boʻylab yurgan. Pastga aylantiring — har bir davr oʻz voqealari bilan ochiladi.
Oʻzbekiston hududida odamlar yuz minglab yillar avval yashay boshlagan: neandertallar gʻorlaridan tortib bronza davrining mustahkam qoʻrgʻonlarigacha — yozma tarixdan oldingi uzoq yoʻl.
1938–1939-yillarda arxeolog Aleksey Okladnikov Boysuntov togʻlaridagi Teshiktosh gʻoridan 8–9 yoshli neandertal bolaning bosh suyagi va suyaklarini topdi. Bosh suyagi atrofida togʻ echkisi shoxlari tik qoʻyilganday koʻringani uchun koʻp olimlar buni ataylab qilingan dafn deb hisoblaydi, ayrim tadqiqotchilar esa bu talqinga shubha bilan qaraydi. Gʻorda mustye madaniyatiga oid besh madaniy qatlam, tosh qurollar va asosan togʻ echkisi suyaklari aniqlangan. Topilma oʻrta paleolitga mansub, aniq sanasi belgilanmagan. Bu Markaziy Osiyoda neandertallar yashaganini koʻrsatgan ilk topilma boʻldi. Gʻor Surxondaryo viloyatidagi borish qiyin togʻ darasida joylashgan.
Boʻstonliq tumanida, Paltov soyi vodiysida, dengiz sathidan 1250 metr balandlikda joylashgan Obiraxmat gʻori 1962-yilda Chorvoq suv ombori qurilishi oldidan oʻtkazilgan qidiruvda topilgan. Taxminan 10 metr qalinlikdagi yotqiziqlar 22 qatlamga boʻlinadi va oʻn minglab yillar davomida bu yerga qayta-qayta kelgan ovchilarning tosh qurollarini saqlaydi. Tabiiy fanlar usullari bilan aniqlanishicha, qatlamlar taxminan 80–40 ming yil avval toʻplangan. 2003-yilda bu yerdan bola tishlari va bosh suyagi parchalari topildi; olimlar ularni neandertallarga yoki ularga yaqin odamlarga nisbat beradi. Gʻor Toshkentdan 100 km chamasi shimoli-sharqda, Chimyon va Chorvoq dam olish hududiga yaqin.
mezolit–neolit (mil. avv. XII–V ming yilliklar, taxminan)
Zarautsoy qoyatosh rasmlari
Sherobod tumanidagi Zarautsoy darasida, Termizdan qariyb 100 km uzoqlikda, qoya ostidagi panalarda qizil oxra bilan chizilgan ov sahnalari saqlangan. Ularni 1939-yilda ovchi I. F. Lamayev topib, viloyat oʻlkashunoslik muzeyiga xabar bergan; keyinchalik G. V. Parfyonov, A. Roginskaya, A. Formozov kabi olimlar oʻrgangan. Rasmlarda yovvoyi buqalarni oʻrab olgan, qushga oʻxshab niqoblangan ovchilar, it va kamonlar tasvirlangan. Tadqiqotchilar ularni turlicha — mezolit yoki neolitga (taxminan mil. avv. XII–V ming yilliklar) nisbat beradi. Darada keyingi davrlarga oid tasvir va yozuvlar ham bor. Bu Oʻzbekistondagi eng mashhur ibtidoiy tasviriy sanʼat yodgorligi.
Kaltaminor madaniyati: Amudaryo deltasining baliqchilari
Neolit davrida Amudaryo va Zarafshon deltalari, Qizilqum va Qoraqum chekkalarida ovchilik va baliqchilik bilan yashagan qabilalar madaniyati arxeologiyada Kaltaminor nomini olgan. U 1939-yilda Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan va Qoraqalpogʻistondagi Kaltaminor kanali yonidagi makon nomi bilan atalgan. Kaltaminorliklar butun urugʻ sigʻadigan katta qamish-yogʻoch uylarda yashagan, kulolchilik charxisiz sopol idishlar, kichik chaqmoqtosh oʻq uchlari yasagan, chigʻanoqdan munchoq taqqan. Vaqt oʻtib ular chorvachilikni ham oʻzlashtirgan. Eng mashhur makon — Qoraqalpogʻistondagi Jonbosqalʼa 4.
Sopollitepa va Jarqoʻton: bronza davri qishloq va shaharchalari
Surxondaryo vodiysida, Sherobod yaqinida, bronza davrida dehqonchilik bilan shugʻullangan aholining mustahkamlangan manzilgohlari topilgan. Sopollitepani 1968-yilda L. Albaum aniqlagan, 1969–1974-yillarda Asqarali Asqarov boshchiligidagi ekspeditsiya qazigan: toʻrtburchak qoʻrgʻon uch qator devor bilan oʻralgan, ichida turar-joy kvartallari, kulolchilik ustaxonalari boʻlgan. Yaqindagi Jarqoʻton esa ancha katta — ibodatxona, saroy va hunarmandlar mahallalari boʻlgan ilk shaharcha. Ikkala yodgorlik ham Baqtriya–Margʻiyona arxeologik majmuasiga (mil. avv. II ming yillik) mansub va Oʻzbekiston janubida dehqonchilik madaniyati juda qadim ildiz otganini koʻrsatadi. Topilmalarni Termiz arxeologiya muzeyida koʻrish mumkin.
Chust madaniyati: Fargʻona vodiysining ilk dehqonlari
Fargʻona vodiysida soʻnggi bronza va ilk temir davrida (taxminan mil. avv. 1500–900-yillar) oʻtroq dehqon-chorvadorlar madaniyati gullagan. U Namangan viloyatidagiChust shahri yaqinidagi makon nomi bilan atalgan; Andijon viloyatidagi Dalvarzin ham shu madaniyatning yirik yodgorligi. Manzilgohlar kichik qishloqlardan tortib 10 gektardan katta, mudofaa devorli qoʻrgʻonlargacha boʻlgan. Aholi arpa, bugʻdoy va ayniqsa tariq ekkan, don saqlash uchun katta oʻralar qazigan, qoʻy-echki, qoramol, ot va tuya boqqan. Ular qoʻlda yasalgan boʻyoqli sopol idishlar, bronza, keyinroq temir qurollar ishlatgan. Bu vodiyda dehqonchilik madaniyatining eng qadimgi qatlamlaridan biri.
Baqtriya, Soʻgʻdiyona va Xorazm — Oʻzbekiston hududidagi ilk davlatlar. Ahamoniylar, Iskandar, yunon-baqtriyaliklar, kushonlar va turklar davrida bu yerlar Ipak yoʻlining markaziga aylandi.
Mil. avv. VIII–VII asrlarda Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida ilk shaharlar paydo boʻldi. Qarshidan 10 km shimoli-gʻarbdagi Yerqoʻrgʻon — qadimgi Naxshabning xarobasi: 40 gektarlik besh burchakli ichki shahar mudofaa devorlari bilan oʻralgan, mil. avv. II asrda tashqi devor qurilib, shahar maydoni 150 gektarga yetgan. Arxeologlar bu yerda ark, saroy, ibodatxona, zardushtiylar dahmasi va hunarmandlar mahallalarini ochgan. Taxminan shu davrda Samarqandning qadimiy oʻrni — Afrosiyobda ham shahar shakllana boshlagan; yunon mualliflari uni Marakanda deb atagan. Ikkala xaroba ham ochiq osmon ostidagi yodgorlik sifatida koʻrish uchun ochiq.
Baqtriya, Soʻgʻd va Xorazm Ahamoniylar saltanatida
Mil. avv. VI asr oʻrtalarida fors shohi Kir II Oʻrta Osiyoga yurishlar qildi va Baqtriya, Soʻgʻdiyona hamda Xorazm Ahamoniylar saltanati tarkibiga kirdi. Yunon tarixchisi Gerodot yozishicha, Kir mil. avv. 530-yilda massagetlarga qarshi jangda halok boʻlgan; bu hikoya va malika Toʻmaris obrazi qisman afsonaviy. Doro I ning Behistun bitigida Baqtriya, Soʻgʻd va Xorazm saltanat viloyatlari qatorida tilga olinadi; ular soliq toʻlagan, Persepol relyeflarida bu xalqlarning elchilari tasvirlangan. Ahamoniylar davrida mahalliy shaharlar mustahkamlandi, oromiy yozuvi va zardushtiylik anʼanalari keng tarqaldi. Saltanat mil. avv. 330-yilda Iskandar zarbasi bilan quladi.
Mil. avv. 329-yilda Makedoniyalik Iskandar Hindukushdan oshib, Amudaryodan oʻtdi va Soʻgʻdiyona poytaxti Marakandani (Samarqand) egalladi. Ammo mahalliy aholi qattiq qarshilik koʻrsatdi: soʻgʻd sardori Spitamen boshchiligidagi qoʻzgʻolon makedoniyaliklarni qariyb ikki yil band qildi, Politimet (Zarafshon) daryosi boʻyida Iskandar qoʻshinining bir qismi tor-mor etildi. Mil. avv. 328-yilda Spitamen oʻldirildi, 327-yilda esa «Soʻgʻd qoyasi» qalʼasi olindi. Iskandar soʻgʻd zodagoni Oksiartning qizi Roksanaga uylanib, mahalliy zodagonlar bilan ittifoq tuzdi. Yurishning aniq yoʻllari va qalʼalar joyi haqida tarixchilar hanuz bahslashadi.
Iskandar vafotidan soʻng Oʻrta Osiyo Salavkiylar davlatiga oʻtdi, mil. avv. III asr oʻrtalarida esa Baqtriya noibi Diodot mustaqil Yunon-Baqtriya podsholigiga asos soldi. Bu davlat qariyb bir asr davomida Amudaryoning ikki sohilida yunon va mahalliy madaniyatlarni uygʻunlashtirdi: shaharlar yunoncha reja asosida qurildi, teatr va ibodatxonalar paydo boʻldi, yuksak sifatli kumush tangalar zarb qilindi. Termiz yaqinidagi Kampirtepa qalʼasi oʻsha davrdagi Amudaryo kechuvini qoʻriqlagan; ayrim olimlar uni «Oks boʻyidagi Iskandariya» deb taxmin qiladi. Mil. avv. II asr oʻrtalarida podsholik koʻchmanchilar, xususan yuechjilar zarbasi ostida qulab tushdi.
Mil. avv. II asrdan boshlab Xitoy manbalarida Sirdaryo havzasidagi Qangʻju davlati tilga olinadi: yarim koʻchmanchi, sharqiy eron tilida soʻzlashuvchi bu xalq yuechjilardan keyingi eng kuchli kuch hisoblangan, Toshkent vohasi ham uning taʼsir doirasida boʻlgan. Ohangaron daryosi boʻyidagi Qanqa shahar xarobasi arxeologlar fikricha mil. avv. III–II asrlarda paydo boʻlgan va XII asrgacha yashagan — u vohaning ilk yirik shaharlaridan biri. Vohaning «Choch» nomi III asrdagi Sosoniy shoh Shopur I bitigida uchraydi. Toshkent shahridagi eng qadimgi qatlamlar (Shoshtepa, Mingʻoʻrik) ham shu davrlarga borib taqaladi; 2009-yilda Toshkentning 2200 yilligi nishonlangan.
Mil. avv. II asrda Xitoy elchisi Chjan Szyan Fargʻona vodiysiga kelib, bu yerda Davon deb atalgan, shaharlari koʻp, dehqonchilik va bogʻdorchilik rivojlangan mamlakat haqida yozdi. Xitoyni ayniqsa Davonning chidamli «qon terlaydigan» otlari qiziqtirdi. Han imperatori U-di otlarni olish uchun mil. avv. 104-yilda qoʻshin yubordi; birinchi yurish muvaffaqiyatsiz tugadi, ikkinchisi esa mil. avv. 101-yilda poytaxt Ershini qamal qilib, bir necha ming otni olib ketdi. Bu urush Xitoy va Oʻrta Osiyo oʻrtasidagi muntazam aloqalar — keyinchalik Buyuk Ipak yoʻli deb atalgan tarmoqning boshlanishi bilan bogʻlanadi. Ershining aniq oʻrni hanuz bahsli.
Yuechji qabilalaridan biri — kushonlar I asrda Baqtriyani birlashtirib, Amudaryodan Shimoliy Hindistongacha choʻzilgan saltanat qurdi. Kanishka davrida (II asr) u Rim, Parfiya va Xitoy bilan tenglashadigan qudratli davlatga aylandi; saltanat orqali buddaviylik Markaziy Osiyo va Xitoyga yoyildi. Surxondaryodagi Dalvarzintepa shahri kushonlarning ilk markazlaridan biri boʻlgan: 1972-yilda bu yerdan umumiy ogʻirligi 36 kilogramm boʻlgan 115 ta oltin buyumdan iborat xazina topilgan, buddaviy ibodatxonadan haykallar chiqqan. Xolchayon saroyi esa mahalliy hukmdorlar portretlarini saqlab qolgan. Kushon sanʼati namunalari bugun Termiz arxeologiya muzeyi va Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida.
Kushonlar davrida Qadimgi Termiz Amudaryo boʻyidagi yirik buddaviy markazga aylandi. Shahardan gʻarbda joylashgan Qoratepa — gʻorlarga oʻyilgan ibodatxonalar va stupalar majmuasi, Fayoztepa esa I asrda barpo etilib, III–IV asrlarda gullagan, V asrda tanazzulga yuz tutgan monastir. Fayoztepadan topilgan devoriy suratlar va relyeflarning koʻpi, jumladan Budda va ikki rohib tasvirlangan mashhur mehrob (III–IV asrlar) bugun Toshkentdagi Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida saqlanadi. Qoratepa va Fayoztepadan kushon va kushon-sosoniy davrlariga oid yozuvlarning koʻpchiligi topilgan. Bugun Fayoztepaning qayta tiklangan stupasi va monastir poydevorlari Termizdan 15 km chamasi uzoqlikda tomosha qilish uchun ochiq.
Hozirgi Ellikqalʼa tumanidagiTuproqqalʼa I–II asrlarda Xorazm hukmdori Artav tomonidan barpo etilgan va II–III asrlarda mamlakat poytaxti boʻlgan deb hisoblanadi. 1938-yildan Sergey Tolstov boshchiligidagi Xorazm ekspeditsiyasi bu yerda toʻgʻri toʻrtburchak rejali shahar va baland platforma ustidagi ulkan saroyni ochdi. Saroy zallaridan zardushtiylik ilohlari tasvirlangan devoriy suratlar, haykallar, Xorazm va kushon tangalari, yogʻoch va charmga bitilgan xorazmiy tildagi hujjatlar topilgan. Tuproqqalʼa — «Ellikqalʼa» vohasidagi oʻnlab qadimiy qalʼalardan biri; yaqin atrofdagi Ayozqalʼa va Qizilqalʼa bilan birga Qoraqalpogʻistonning asosiy arxeologik sayohat yoʻnalishini tashkil qiladi.
IV–VIII asrlarda Samarqand, Buxoro, Kesh va Naxshab savdogarlari — soʻgʻdlar Ipak yoʻlining asosiy vositachilariga aylandi: ularning jamoalari Xitoy, Moʻgʻuliston va Qrimgacha tarqalgan, soʻgʻd tili esa savdoning xalqaro tili boʻlgan. Buning yorqin guvohi — 1907-yilda Aurel Steyn Dunxuan yaqinidagi qorovul minorasidan topgan soʻgʻd tilidagi «Qadimgi maktublar». Ular taxminan 313-yilga oid boʻlib, Xitoydagi soʻgʻd savdogarlarining vataniga yoʻllagan xatlari; birida Loyan shahrining vayron qilingani haqida xabar berilgan, boshqasida tashlab ketilgan ayol eriga shikoyat qiladi. Maktublar hozir Britaniya kutubxonasida saqlanadi.
552-yilda Oltoy va Moʻgʻuliston dashtlarida Turk xoqonligi tashkil topdi. 560-yillarda turklar Sosoniy Eron bilan ittifoqda eftaliylar davlatini tor-mor etdi va Amudaryogacha boʻlgan yerlar, jumladan Soʻgʻd, Choch va Fargʻona turk hukmdorlari taʼsiriga oʻtdi. Mahalliy soʻgʻd hokimlari taxtlarini saqlab, xoqonlarga oʻlpon toʻlagan; turklar va soʻgʻdlar oʻrtasidagi yaqin hamkorlik Ipak yoʻli savdosini kuchaytirgan. 603-yildan Gʻarbiy Turk xoqonligi ajralib chiqdi. 630-yilda Hindistonga yoʻl olgan xitoy rohibi Syuan Szan Choch va Samarqand orqali oʻtib, ularning boy shaharlarini tasvirlab qoldirgan. Turklar hukmronligi VIII asr boshida arablar kelishi bilan barham topdi.
VII asr oʻrtalarida Samarqand hukmdori Varxuman saroyidagi zal devorlariga ulkan rangli suratlar ishlangan. Ularda turli mamlakatlardan kelgan elchilar — xitoyliklar, koreyslar, turklar, Chagʻoniyon va Choch vakillari, xitoy malikasining qayiqdagi sayri, ov va marosim sahnalari tasvirlangan; suratlardan biridagi soʻgʻdcha bitikda Varxuman nomi tilga olinadi. Suratlar 1965-yilda Afrosiyobda yoʻl qurilishi paytida tasodifan topilgan. Bugun ular 1970-yilda ochilgan Afrosiyob muzeyida, aynan topilgan joy ustida qurilgan zalda namoyish etiladi. Bu — soʻgʻd tasviriy sanʼatining eng yirik va mashhur namunasi.
Arablar istilosidan moʻgʻullar bosqinigacha boʻlgan besh asr — Somoniylar, Qoraxoniylar va Xorazmshohlar davri. Movarounnahr islom olamining ilm-fan va savdo markazlaridan biriga aylandi.
Arablarning Amudaryodan oʻtgan ilk yurishlari VII asr oxirida boshlangan boʻlsa-da, hal qiluvchi bosqich Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim nomi bilan bogʻliq. U 706-yilda Poykandni, 709-yilda Buxoroni egalladi, 712-yilda Xorazm va Samarqandni boʻysundirdi, 713–715-yillarda Choch va Fargʻonaga yurish qildi. Qutayba 715-yilda Fargʻonada oʻz askarlari tomonidan oʻldirilgan. Soʻgʻd hukmdorlari va turklar bilan urushlar yana oʻnlab yillar davom etdi. Mintaqa «Movarounnahr» — «daryoning narigi yogʻi» deb atala boshlandi. Islom bir necha avlod davomida asta-sekin yoyildi, arab yozuvi va tili ilm-fan tiliga aylandi, keyingi asrlardagi ilmiy yuksalishga zamin yaratildi.
776–783-yillarda Movarounnahrda Abbosiylar xalifaligiga qarshi yirik qoʻzgʻolon boʻlib oʻtdi. Unga yuzini parda bilan yopib yurgani uchun «Muqanna» («niqobli») laqabini olgan Hoshim ibn Hakim boshchilik qildi; manbalarda u Marvdan, ayrimlarida Balxdan deb koʻrsatiladi. Qoʻzgʻolonchilar xalifa tarafdorlarining qora libosidan farqli oʻlaroq oq kiyim kiygan. Harakatni soʻgʻd dehqonlari va turk qabilalari qoʻllab-quvvatlagan; markazlari Samarqand atrofi, Buxoro yaqinidagi Narshax va Kesh togʻlaridagi Sanam qalʼasi edi. 783-yilda Sanam olindi va Muqanna asir tushmaslik uchun oʻzini oʻldirdi. Rivoyatga koʻra, u Naxshabdagi quduqdan sunʼiy «oy» chiqargan.
Xalifa al-Maʼmun davrida Bagʻdoddagi «Bayt ul-hikma»da ishlagan xorazmlik olim Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 813–833-yillar oraligʻida «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala» asarini yozdi. Unda chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning muntazam usullari bayon etilgan boʻlib, «al-jabr» soʻzi keyinchalik butun bir fanning — algebraning nomiga aylandi. Olimning hind raqamlari haqidagi risolasi lotin tiliga «Algoritmi de numero Indorum» deb tarjima qilingan; «algoritm» atamasi shu nomdan kelib chiqqan. XivadagiIchan qalʼa darvozasi yonida al-Xorazmiy haykali turibdi, Urganch davlat universiteti uning nomini oladi.
819-yilda Somonxudot nabiralari Samarqand, Fargʻona, Choch va Hirotga noib etib tayinlandi. 892-yildan Ismoil Somoniy Buxoroni poytaxtga aylantirdi, 900-yilda Balx yaqinida safforiylar hukmdori Amr ibn Laysni yengib, Xuroson va Movarounnahrni birlashtirdi. Somoniylar Abbosiylarni rasman tan olsa-da, amalda mustaqil edi. Ularning davrida Buxoro va Samarqand ilm-fan va adabiyot markazlariga aylandi: fors-tojik tilidagi sheʼriyat (Rudakiy) gulladi, Buxoro kutubxonasidan yosh Ibn Sino foydalandi, Samarqand qogʻozi keng tarqaldi. Davlat 999-yilda qoraxoniylar zarbasi bilan quladi. Buxorodagi Somoniylar maqbarasi oʻsha davrdan qolgan eng mashhur yodgorlik.
999-yilda turkiy Qoraxoniylar sulolasidan Nasr ibn Ali Buxoroni egallab, Somoniylar davlatiga barham berdi. Qoraxoniylar islomni qabul qilgan ilk turkiy sulolalardan biri edi; XI asr oʻrtalarida davlat ikkiga boʻlindi va Gʻarbiy xoqonlik markazi Samarqand boʻldi. Bu davrda turkiy til adabiyot tiliga aylana boshladi: Yusuf Xos Hojibning «Qutadgʻu bilig» dostoni yozildi. Qoraxoniylar katta qurilishlar olib bordi: Buxorodagi Kalon minorasi, Navoiy viloyatidagi Raboti Malik karvonsaroyi, Vobkent va Jarqoʻrgʻon minoralari shu davrga oid. XII asrda sulola avval saljuqiylarga, keyin qoraxitoylarga tobe boʻldi va 1212-yilda Xorazmshoh Muhammad tomonidan tugatildi.
X–XI asrlar boʻyida Xorazmshoh Maʼmun ibn Maʼmun saroyida, poytaxt Gurganjda (hozirgi Koʻhna Urganch, Turkmaniston) taniqli olimlar toʻplandi. Manbalarda bu ilmiy markaz 1000- yoki 1004-yilda tashkil topgan deb koʻrsatiladi; tarixda u «Maʼmun akademiyasi» nomi bilan qolgan. Bu yerda Abu Rayhon Beruniy, bir muddat Ibn Sino, faylasuf Abu Sahl Masihiy, matematik Abu Nasr ibn Iroq ishlagan. 1017-yilda Xorazmni Gʻaznaviy Mahmud bosib oldi va olimlarning bir qismi, jumladan Beruniy Gʻaznaga olib ketildi. 1997-yilda Xivada Xorazm Maʼmun akademiyasi qayta tiklandi, 2006-yilda uning 1000 yilligi nishonlandi.
Samarqand–Buxoro yoʻlida, hozirgi Navoiy viloyatining Malik choʻlida qoraxoniy hukmdor Shams ul-Mulk Nasr (1068–1080) farmoni bilan saroy-karvonsaroy qurildi. Bartold uni 1078–1079-yillarga oid deb hisoblagan, keyingi tadqiqotlar bu sanani munozarali qilgan. Bino XIII–XVIII asrlarda karvonlar toʻxtaydigan joy boʻlib xizmat qilgan. Bugungacha ulkan, yarim ustunlar bilan bezatilgan peshtoqli old devori saqlanib qolgan; yoʻlning narigi tomonida yerosti suv ombori — sardoba bor. 2023-yilda Raboti Malik «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» nomli seriyali obyekt tarkibida UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi.
Saljuqiylar tayinlagan Xorazm noiblari — Anushteginlar sulolasi 1097-yildan «xorazmshoh» unvonini oldi va asta-sekin mustaqillikka erishdi. Takash (1172–1200) 1194-yilda soʻnggi Iroq saljuqiysini yengdi, uning oʻgʻli Alouddin Muhammad (1200–1220) esa Movarounnahrni qoraxitoylardan tortib oldi, 1212-yilda Samarqanddagi qoraxoniylar sulolasini tugatdi. Saltanat Kaspiydan Fors koʻrfazigacha, Sirdaryodan Hindukushgacha choʻzildi, poytaxt Gurganj (Koʻhna Urganch) Islom olamining eng boy shaharlaridan biriga aylandi. Ammo davlat ichki ziddiyatlar bilan zaif edi; 1218-yilgi Oʻtror voqeasi moʻgʻullar bosqiniga sabab boʻldi. Soʻnggi xorazmshoh Jaloliddin 1231-yilda halok boʻldi.
1127-yilda qoraxoniy hukmdor Arslonxon (Muhammad ibn Sulaymon) farmoni bilan Buxoroning jome masjidi yonida Kalon minorasi qurildi. Balandligi qariyb 46 metr boʻlgan, pishiq gʻishtdan terilgan bu minora bir-biridan farqli naqshli gʻisht kamarlar bilan bezatilgan; tepasidagi ravoqli fonus azon aytish va atrofni kuzatish uchun xizmat qilgan. Minora qurilishi usta Bako nomi bilan bogʻlanadi. Rivoyatga koʻra, 1220-yilda Buxoroni vayron qilgan Chingizxon minoraning ulugʻvorligidan taʼsirlanib uni buzdirmagan. Kalon minorasi bugun Poi Kalon majmuasining markazi va Buxoro tarixiy markazining (UNESCO, 1993) ramzi.
Chingizxon bosqini Movarounnahr shaharlarini vayron qildi, ammo bir asr ichida hayot qayta tiklandi: Chigʻatoy ulusi, islomni qabul qilgan xonlar, tasavvuf tariqatlari va Amir Temurning yuksalishi.
1218-yilda Oʻtror hokimi moʻgʻul savdo karvonini qirib tashlagani va elchilarning oʻldirilishi Chingizxonning Xorazmshohlar davlatiga yurishiga sabab boʻldi. 1219-yil kuzida Oʻtror qamal qilindi, 1220-yil fevralida Buxoro, martda Samarqand, oʻsha yili Termiz, 1221-yilda esa uzoq qamaldan soʻng poytaxt Gurganj olindi. Shaharlar talon-taroj qilindi, aholining katta qismi qirildi yoki asirga olindi, sugʻorish inshootlari buzildi. Gurganj himoyachilari orasida shayx Najmiddin Kubro ham halok boʻldi. Xorazmshoh Muhammad Kaspiy dengizidagi orolda vafot etdi, oʻgʻli Jaloliddin esa kurashni yana oʻn yil davom ettirdi. Samarqand shaharligi Afrosiyobdan hozirgi oʻrniga koʻchdi.
Chingizxon vafotidan (1227) keyin Movarounnahr uning ikkinchi oʻgʻli Chigʻatoy ulusi tarkibiga kirdi. Koʻchmanchi moʻgʻul zodagonlari dashtda yashab, oʻtroq shaharlarni xorazmlik savdogar Mahmud Yalavoch va uning oʻgʻli Masʼudbek kabi noiblar orqali boshqargan; Masʼudbek Buxoroda madrasa qurdirgan, shaharlar asta-sekin tiklangan. Kebekxon (1318–1326) pul islohoti oʻtkazdi va Naxshab yaqinida saroy qurdirdi — Qarshi shahrining nomi moʻgʻulcha «qarshi» (saroy) soʻzidan kelib chiqqan, deb hisoblanadi. Tarmashirinxon davrida (1330-yillar) xonlar islomni qabul qildi. XIV asr oʻrtalarida ulus Moʻgʻuliston va Gʻarbiy qismga boʻlinib ketdi, hokimiyat turk-moʻgʻul amirlari qoʻliga oʻtdi — bu Amir Temurning yuksalishiga yoʻl ochdi.
1238-yilda Buxorodan 30 km chamasi uzoqlikdagi Tarob qishlogʻidan chiqqan gʻalvirchi hunarmand Mahmud Tarobiy moʻgʻul hukmronligi va mahalliy yirik zodagonlarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. Uning atrofida shahar kambagʻallari va dehqonlar toʻplandi; qoʻzgʻolonchilar Buxoroni egallab, boylarning mol-mulkini musodara qildi. Moʻgʻul qoʻshini bilan Karmana yaqinida boʻlgan jangda Tarobiy halok boʻldi, qoʻzgʻolon bostirildi. Juvayniy yozishicha, moʻgʻullar Buxoroni jazolamoqchi boʻlganida, noib Mahmud Yalavoch shahar aholisini ommaviy qatagʻondan saqlab qolgan. Bu voqea moʻgʻul davridagi Movarounnahrning eng yirik xalq qoʻzgʻoloni sifatida tarixga kirgan.
Taxminan 1333-yilda mashhur marokashlik sayyoh Ibn Battuta Oltin Oʻrdadan Xorazmga keldi. U Urganchni turkiy hukmdorlarning eng katta, goʻzal va gavjum shaharlaridan biri deb taʼriflagan. Soʻngra Buxoro va Samarqandga yoʻl oldi: Buxoroning koʻp qismi moʻgʻul bosqinidan keyin hamon vayron ekanini, Samarqandni esa «eng ulugʻ va goʻzal shaharlardan biri» deb yozgan, ammo shahar devorlari buzilib yotganini ham qayd etgan. Naxshab (Qarshi) yaqinida u islomni qabul qilgan Chigʻatoy xoni Tarmashirin bilan uchrashgan, keyin Termiz orqali Afgʻoniston va Hindistonga oʻtgan. Uning «Sayohatnoma»si moʻgʻullar davridagi Oʻrta Osiyo haqidagi qimmatli manba.
XIV asrda Buxoro yaqinidagi Qasri Hinduvon (keyinchalik Qasri Orifon) qishlogʻida yashagan Bahouddin Naqshband (1318–1389) XII asrda Abdulxoliq Gʻijduvoniy boshlagan «xojagon» yoʻlini davom ettirib, yangi tasavvuf tariqatiga asos soldi. Naqshbandiya ovoz chiqarmay qilinadigan zikr, tarkidunyochilikdan koʻra jamiyat ichida halol mehnat bilan yashashni targʻib qilgan; bu gʻoya «Dil ba yoru dast ba kor» («Qalb Alloh bilan, qoʻl mehnatda») shiori bilan mashhur. XV asrda Xoja Ahror davrida tariqat Movarounnahrda ulkan taʼsirga ega boʻldi, keyin Hindiston, Usmonli saltanati va Kavkazgacha yoyildi. Bahouddin dafn etilgan Kogon tumanidagi majmua bugun eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjolardan biri.
Amir Temur va uning avlodlari davri — ulkan saltanat, Samarqand va Shahrisabzdagi meʼmoriy shoh asarlar, Ulugʻbek rasadxonasi, Navoiy sheʼriyati va Bobur nasri bilan bogʻliq «Temuriylar uygʻonishi».
Keshlik barlos amiri Temur 1360-yillarda Movarounnahrdagi amirlar kurashida koʻtarilib, 1370-yilda Balxda sobiq ittifoqchisi Amir Husaynni yengdi va qurultoyda oliy hukmdor deb eʼlon qilindi. U chingiziy malika Saroy Mulkxonimga uylanib, «koʻragon» (xonning kuyovi) unvonini oldi, poytaxt etib Samarqandni tanladi. Keyingi 35 yil ichida Temur Xorazm, Eron, Oltin Oʻrda, Hindiston, Suriya va Kichik Osiyoga yurishlar qilib, ulkan saltanat barpo etdi; bu yurishlar koʻplab shaharlar vayronasi va katta qurbonlar bilan kechgan. Ayni paytda Samarqand, Shahrisabz va boshqa shaharlarga turli oʻlkalardan ustalar olib kelinib, temuriylar meʼmorchiligining shoh asarlari yaratildi.
Amir Temur oʻzi tugʻilgan Kesh — Shahrisabz shahrida 1380-yilda ulkan yozgi saroy — Oqsaroy qurilishini boshlatdi. Ish yigirma yildan ortiq davom etdi: 1404-yilda Shahrisabzga kelgan Kastiliya elchisi Klavixo saroyni hali qurilib bitmagan holda koʻrgan va uning oltin va lojuvard bilan bezalgan zallarini hayrat bilan tasvirlagan. Saroy keyinroq vayron boʻlgan, bugungi kungacha faqat ulkan peshtoq ravogʻining ikki ustunsimon qismi saqlanib qolgan — ularning balandligidan peshtoqning koʻlamini tasavvur qilish mumkin. Oqsaroy, Koʻk gumbaz, Dorus-saodat va Dorut-tilovat majmualari bilan birga «Shahrisabz tarixiy markazi» 2000-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
1404-yilda Kastiliya qiroli Enrike III ning elchisi Rui Gonsales de Klavixo Amir Temur huzuriga keldi. Elchilar Termizda Amudaryodan kechib oʻtdi, Boysun togʻlaridagi «Temir darvoza» darasi va Kesh (Shahrisabz) orqali sentabr oyida Samarqandga yetib keldi. Klavixo kundaliklarida Samarqand atrofidagi bogʻlardagi qabul marosimlari, ziyofatlar, bozorlar, qurilib bitmagan Oqsaroy va Bibixonim jome masjidini batafsil tasvirlagan. Elchilar noyabrda qaytib ketishdi, oradan koʻp oʻtmay — 1405-yil fevralida Temur Oʻtrorda vafot etdi. Klavixoning kitobi Temur davri Movarounnahri haqidagi eng jonli Yevropa manbalaridan biri hisoblanadi.
Samarqand hokimi Mirzo Ulugʻbek ilm-maʼrifatga katta eʼtibor qaratib, uchta madrasa qurdirdi. 1417-yilda qurilgan Buxorodagi madrasa Markaziy Osiyoda saqlanib qolgan eng qadimgi madrasalardan biri; uning eshigiga «Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolning burchidir» degan hadis bitilgan. 1417–1420-yillarda Samarqandning Registon maydonida qurilgan madrasa oʻz davrining yirik universitetiga aylandi: bu yerda ilohiyot bilan birga matematika va astronomiya oʻqitilgan, manbalarga koʻra Ulugʻbekning oʻzi ham dars bergan. 1433-yilda Gʻijduvonda uchinchi madrasa barpo etildi. Uchala bino ham bugungacha saqlangan va tomosha qilish uchun ochiq.
1424–1428-yillarda Samarqand yaqinidagi Koʻhak (Choʻponota) tepaligida Mirzo Ulugʻbek rasadxona qurdirdi. Diametri 46 metrga yaqin uch qavatli silindrsimon bino ichida radiusi 40 metrdan ortiq ulkan sekstant — oʻsha davrdagi eng katta astronomik asbob oʻrnatilgan edi. Bu yerda Gʻiyosiddin Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi va Ulugʻbekning oʻzi kuzatuvlar olib borgan; natijada 1018 yulduz oʻrni keltirilgan «Ziji Koʻragoniy» jadvallari tuzildi. 1449-yilda Ulugʻbek oʻldirilgach, rasadxona vayron qilindi. 1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin sekstantning yerosti qismini topdi; bugun uning ustida muzey ishlaydi.
Jizzax yaqinida, Sangzor daryosi Molguzar va Nurota togʻlari orasini kesib oʻtgan tor darada qadimdan Samarqand vohasini dasht bilan bogʻlovchi yoʻl oʻtgan. Bu darani XIX asr sayyohlari «Temur darvozasi» deb atagan, mahalliy nomi — Ilonoʻtdi. Qoyalarga oʻyilgan forscha bitiklardan biri Mirzo Ulugʻbekning «moʻgʻullar yurti»ga yurishdan eson-omon qaytganini (1425) qayd etadi. Boshqasi 1571–1572-yillarga oid boʻlib, Abdullaxon qoʻshini Turkiston, Toshkent va Fargʻonadan kelgan «400 ming kishilik» lashkarni yenggani haqida — bu raqam bitik muallifining daʼvosi. Bugun dara orqali Toshkent–Samarqand avtomobil va temir yoʻli oʻtadi.
1494-yil iyunida Fargʻona hokimi Umarshayx Mirzo Axsi qalʼasida jarlik ustidagi kabutarxona qulab, halok boʻldi. Uning oʻgʻli — 1483-yilda Andijonda tugʻilgan Zahiriddin Muhammad Bobur oʻn bir yoshida Andijonda taxtga oʻtirdi; «Boburnoma» shu voqea bilan boshlanadi. Keyingi yillar Samarqand uchun kurash bilan oʻtdi: Bobur shaharni ikki marta qisqa muddatga egalladi, biroq Muhammad Shayboniyxonga yutqazib, 1504-yilda Kobulga ketdi. 1526-yilda Panipat jangida gʻalaba qozonib, Hindistonda Boburiylar saltanatiga asos soldi. Andijondagi Bobur milliy bogʻida «Bobur va jahon madaniyati» muzeyi va shoirning ramziy maqbarasi bor.
Shayboniylar davlati, soʻng Buxoro, Xiva va Qoʻqon xonliklari davri — madrasalar va savdo gumbazlari, Ichan qalʼa va Registonning bugungi qiyofasi, Nodira, Mashrab va Ogahiy sheʼriyati.
Dashti Qipchoq oʻzbeklarining xoni Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon 1500-yilda Samarqandni oldi va bir necha yil ichida Buxoro, Toshkent, Fargʻona, 1507-yilda esa Hirotni egallab, Temuriylar hukmronligiga barham berdi. U 1510-yilda Marv yaqinida Eron shohi Ismoil Safaviy bilan jangda halok boʻldi, ammo sulola XVI asr oxirigacha Movarounnahrni boshqardi. Avval Samarqand, keyin Buxoro poytaxt boʻldi. Shayboniylar davrida Buxoroda Mir Arab, Koʻkaldosh, Abdullaxon madrasalari, savdo toqlari va karvonsaroylar qurildi, koʻplab sardobalar va koʻpriklar barpo etildi. «Oʻzbek» atamasining mintaqada keng tarqalishi ham shu davr bilan bogʻliq.
1511-yilda chingiziy Ilbars va Balbars boshchiligidagi oʻzbek urugʻlari Xorazmni egallab, Arabshohiylar sulolasiga asos soldi. Dastlab poytaxt Vazir va Koʻhna Urganch (bugun Turkmaniston hududida) boʻlgan; Amudaryo oʻzanining oʻzgarishi va siyosiy sabablar bilan Arab Muhammadxon davrida (1602–1621) poytaxt uzil-kesil Xivaga koʻchdi. Shundan buyon davlat Yevropa manbalarida Xiva xonligi deb ataladi, aholi esa uni Xorazm deb atagan. Xonlik Amudaryo quyi oqimidagi sugʻoriladigan yerlar, Qoraqum choʻlidagi turkman qabilalari va Orol boʻyidagi qoraqalpoqlarni oʻz ichiga olgan. U 1873-yilda Rossiya protektoratiga aylandi va 1920-yilgacha mavjud boʻldi.
Shayboniy Abdullaxon II 1557-yilda Buxoroni egallab, uni davlat poytaxtiga aylantirdi va 1583-yildan rasman xon boʻldi. U parchalangan yerlarni qayta birlashtirib, Balx, Hirot, Toshkent, Fargʻona va 1590-yillarda vaqtincha Xorazmni ham boʻysundirdi. Abdullaxon savdoni rivojlantirish uchun yoʻllarga karvonsaroylar, sardobalar va koʻpriklar qurdirdi. Buxoroda Qoʻsh madrasa (Modarixon, taxm. 1567, va Abdullaxon, 1588–1590), Abdullaxon timi, Toqi Zargaron va boshqa savdo gumbazlari, Chorbakr majmuasi shu davrda bunyod etilgan. Saroyida shoir Mushfiqiy va tarixchi Hofiz Tanish Buxoriy ijod qilgan. 1598-yilda xon vafotidan soʻng sulola tez orada inqirozga yuz tutdi.
XVII asr boshida hokimiyat Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasiga oʻtdi. Ularning amaldorlari yirik qurilishlar bilan nom qoldirdi. Buxoroda Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi 1620-yilda hovuz qazdirib, uning yonida xonaqoh, 1622-yilda esa dastlab karvonsaroy sifatida oʻylangan madrasa qurdirdi — shu tariqa shaharning sevimli maydoni Labihovuz paydo boʻldi. Samarqandda hokim Yalangtoʻsh Bahodir Registonni yangiladi: Ulugʻbek madrasasi roʻparasida peshtoqida sher va quyosh tasvirlangan Sherdor madrasasi (1619–1636), keyinroq zarhal bezakli Tillakori madrasa-masjidi (1646–1660) qad koʻtardi. Registon ansambli shu tariqa bugungi qiyofasini oldi.
1709-yilda oʻzbeklarning ming urugʻi boshligʻi Shohruxbiy Buxoro xonligining zaiflashuvidan foydalanib, Fargʻona vodiysida mustaqil hokimiyat oʻrnatdi — Qoʻqon xonligi shunday boshlandi. 1740-yilda Abdulkarimbiy Eski Oʻrda xarobalari oʻrnida yangi qalʼa qurdirdi va Qoʻqon tez oʻsgan poytaxtga aylandi. Olimxon (1798–1810) xon unvonini olib, 1809-yilda Toshkentni boʻysundirdi; Umarxon (1810–1822) davrida saroyda adabiy muhit gullab, shoira Nodira va Uvaysiy ijod qildi. Xonlik Sirdaryo boʻylab Qozogʻiston va Qirgʻiziston yerlarigacha choʻzilgan. 1876-yilda Rossiya uni tugatib, oʻrniga Fargʻona viloyatini tuzdi.
Hindiston yurishidan qaytgan Eron hukmdori Nodirshoh 1740-yilda Amudaryodan oʻtib, Buxoroga yaqinlashdi. Ashtarxoniy Abulfayzxon qarshilik koʻrsatmay, uning hukmini tan oldi va taxtda qoldirildi, ammo amalda hokimiyat Nodirshoh tayanchi boʻlgan mangʻit amiri Muhammad Hakimbiy va uning oʻgʻli Muhammad Rahimbiy qoʻliga oʻta boshladi. Oʻsha yili Nodirshoh Xivaga yurdi: qarshilik koʻrsatgan Elbarsxon qatl etildi, xonlik 1746-yilgacha Eron taʼsirida boʻldi. Bu yurish Buxoroda Ashtarxoniylar sulolasining inqirozini tezlashtirdi va mangʻitlarning hokimiyatga kelishiga yoʻl ochdi. 1747-yilda Nodirshoh oʻldirilgach, Eron taʼsiri ham barham topdi.
1756-yilda mangʻit urugʻidan Muhammad Rahimbiy Buxoroda xon unvonini oldi va yangi sulolaga asos soldi. 1785-yilda hokimiyatga kelgan Shohmurod (Maʼsum) xon unvoni oʻrniga «amir al-moʻminin» unvonini qabul qildi — shu bois davlat Buxoro amirligi deb ataladi. Amirlik Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarini, hozirgi Tojikistonning katta qismini qamragan. Amirlar Ark qalʼasida yashagan; XIX asrda Nasrullo (1827–1860) davrida markaziy hokimiyat kuchaydi. 1868-yildan amirlik Rossiya protektorati boʻldi. Soʻnggi amir Olimxon uchun qurilgan Sitorai Mohi Xosa saroyi bugun muzey. Amirlik 1920-yilda agʻdarildi.
1804-yilda qoʻngʻirot urugʻidan Eltuzar xon unvonini oldi va Xivada soʻnggi xonlar sulolasi boshlandi. XIX asr Ichan qalʼa uchun qurilish asri boʻldi: Olloqulixon davrida Toshhovli saroyi (1830–1838), Olloqulixon madrasasi va karvonsaroyi qurildi, 1842-yilda tashqi shahar — Dishan qalʼa devori bilan oʻraldi. Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) yonida boshlangan Kalta minor xon oʻlimi tufayli chala qoldi. 1871-yilda Muhammad Rahimxon II madrasasi, 1908–1910-yillarda esa Islomxoʻja madrasasi va Xivaning eng baland minorasi barpo etildi. Shu tufayli Ichan qalʼa bugun asosan XVIII–XIX asrlar meʼmorchiligidan iborat va 1990-yilda UNESCO roʻyxatiga kiritilgan.
XIX asrda Britaniya va Rossiya imperiyalari Oʻrta Osiyoda taʼsir uchun kurashdi — bu raqobat «Katta oʻyin» deb ataladi. 1838-yil dekabrida Buxoroga ingliz zobiti Charlz Stoddart amir Nasrullo bilan muzokara qilish uchun keldi, ammo hibsga olinib, uzoq vaqt zindonda saqlandi. 1841-yilda uni qutqarish uchun kelgan Artur Konolli ham qamaldi. 1842-yil iyunida ikkala ofitser josuslikda ayblanib, Ark oldidagi maydonda qatl etildi. Ularning taqdirini aniqlash uchun Buxoroga kelgan missioner Jozef Volf 1845-yilda kitob chop etib, voqeani Yevropada mashhur qildi. Buxorodagi Zindon muzeyida mahbuslar saqlangan «hasharotli oʻra» koʻrsatiladi.
Turkiston general-gubernatorligi, Buxoro va Xiva protektoratlari, temir yoʻl va paxta, yangi rus shaharlari va jadidlar harakati — mustamlaka davri Oʻzbekiston hayotini tubdan oʻzgartirdi.
Toshkentning bosib olinishi va Turkiston general-gubernatorligi
1865-yil 9-maydan 17-iyungacha general Mixail Chernyayev qoʻshini Qoʻqon xonligiga qarashli Toshkentni qamal qildi. Shahar mudofaasiga boshchilik qilgan Qoʻqonning amaldagi hukmdori Alimqul jangda halok boʻldi va Toshkent Rossiya imperiyasi qoʻliga oʻtdi. 1866-yilda rus qoʻshinlari Buxoro amirligiga qarshi urushda Xoʻjand, Oʻratepa va Jizzaxni egalladi. 1867-yilda markazi Toshkent boʻlgan Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, uning birinchi rahbari general Konstantin fon Kaufman boʻldi. Toshkent eski shahar yonida yangi, Yevropa uslubidagi rus qismi qurila boshladi va mintaqaning maʼmuriy markaziga aylandi.
1868-yil mayida Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri Muzaffar lashkarini yengib, Samarqandga kirdi. Iyunda asosiy kuchlar Zirabuloq tepaliklarida amir qoʻshinini yana tor-mor etgan paytda Samarqand qalʼasida qolgan kichik garnizon shahar aholisi va Shahrisabz beklari qoʻshinlari qamaliga tushdi; mudofaachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham boʻlgan. Iyun oxirida tuzilgan sulhga koʻra Samarqand va Kattaqoʻrgʻon Rossiyaga oʻtdi, Zarafshon okrugi tashkil etildi, Buxoro amirligi esa Rossiya protektoratiga aylandi. Vereshchaginning Turkiston turkumi, jumladan qamal sahnalari, bugun Moskvadagi Tretyakov galereyasida.
1873-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi bir necha rus otryadi turli tomonlardan choʻllarni kesib oʻtib, Xorazmga kirdi va may oxirida Xiva jangsiz taslim boʻldi. Avgust oyida imzolangan Gandimiyon shartnomasiga koʻra Muhammad Rahimxon II taxtda qoldi, ammo Rossiyaning roziligisiz tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum boʻldi, qul savdosi va qullik bekor qilindi, xonlik katta tovon toʻlashga majbur boʻldi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi — hozirgi Qoraqalpogʻistonning katta qismi Rossiyaga oʻtib, Amudaryo boʻlimi tashkil etildi; markazi Petro-Aleksandrovsk qalʼasi (hozirgi Toʻrtkoʻl) boʻldi. Xiva xonligi 1920-yilgacha protektorat sifatida yashadi.
1873-yilda Xudoyorxonning ogʻir soliqlariga qarshi Fargʻona vodiysida keng qoʻzgʻolon boshlandi; unga Poʻlatxon nomi bilan mashhur boʻlgan daʼvogar boshchilik qildi. 1875-yilda Xudoyorxon taxtdan agʻdarilib, rus hududiga qochdi, qoʻzgʻolon esa Rossiyaga qarshi kurashga aylandi. General Kaufman va Mixail Skobelev qoʻshinlari vodiyni egalladi, 1876-yil fevralida podsho farmoni bilan Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati tuzildi. Viloyatning yangi maʼmuriy markazi sifatida Yangi Margʻilon shahri barpo etildi — keyinroq Skobelev, 1924-yildan Fargʻona deb ataldi. Qoʻqondagi Xudoyorxon saroyi bugun oʻlkashunoslik muzeyi.
Kaspiy dengizi sohilidan general Mixail Annenkov rahbarligida qurila boshlagan Kaspiyorti temir yoʻli 1888-yilda Buxoro (Kogon) orqali Samarqandga yetib keldi. Amudaryodan dastlab yogʻoch koʻprik orqali oʻtilgan, doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurilgan. 1898-yilda yoʻl Toshkent va Andijongacha uzaytirildi, 1906-yilda Toshkent–Orenburg yoʻli ochilib, Oʻrta Osiyo Rossiyaning markaziy hududlari bilan bevosita bogʻlandi. Temir yoʻl paxta eksportini keskin oshirdi, stansiyalar atrofida yangi shaharchalar — Kogon, Xovos, Jizzax va boshqa joylardagi rus qismlari paydo boʻldi. Kogon va Samarqanddagi eski vokzal binolari oʻsha davrni eslatadi.
1898-yil 29-mayga oʻtar kechasi naqshbandiya shayxi Muhammad Ali Madali — xalq orasida Dukchi eshon nomi bilan tanilgan — boshchiligidagi 1500 ga yaqin qurollangan kishi Andijondagi rus harbiy lageriga hujum qildi. Qoʻzgʻolon mustamlaka tartiblari, soliq va yer munosabatlaridan norozilik, shuningdek diniy chaqiriqlar asosida tayyorlangan edi. Askarlar tez oʻzini tutib olib, hujumni qaytardi; qoʻzgʻolon bir necha kun ichida bostirildi. Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etildi, koʻplab ishtirokchilar surgun qilindi, ular yashagan qishloqlar jazoga tortildi. Voqea Rossiya hukumatini Turkistondagi islomiy muassasalar ustidan nazoratni kuchaytirishga undadi.
XIX asr oxiri – XX asr boshida Turkistonda «usuli jadid» (yangi usul) tarafdorlari — jadidlar harakati shakllandi. Qrimlik maʼrifatparvar Ismoil Gasprinskiy gʻoyalaridan ilhomlangan Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Isʼhoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat va boshqalar tovush usulida oʻqitadigan maktablar ochdi, darsliklar yozdi. 1906-yildan Toshkentda «Taraqqiy», «Xurshid» kabi oʻzbek tilidagi gazetalar chiqa boshladi. Behbudiyning «Padarkush» dramasi 1914-yilda sahnalashtirilib, milliy teatrga asos soldi. Jadidlar taʼlim, matbuot va ijtimoiy islohot orqali jamiyatni yangilashga intilgan. 1920–1930-yillarda ularning koʻpchiligi qatagʻon qilindi; bugun ular qayta oʻrganilmoqda.
Birinchi jahon urushi qizgʻin davom etayotgan 1916-yil 25-iyunda (yangi uslubda 8-iyul) Nikolay II 19–43 yoshli turkistonlik erkaklarni front ortidagi mardikorlik ishlariga safarbar qilish haqida farmon chiqardi. Oʻrim-yigʻim mavsumida chiqarilgan, roʻyxatlar adolatsiz tuzilgan bu qaror keng norozilikka sabab boʻldi. Iyul oyida Xoʻjand, Toshkent, Fargʻona vodiysi shaharlarida chiqishlar boʻldi; Jizzaxda qoʻzgʻolon ayniqsa keskin tus olib, qurolli toʻqnashuvlarga aylandi va jazo otryadlari tomonidan shafqatsiz bostirildi, eski shahar qattiq zarar koʻrdi. Qoʻzgʻolon Qozogʻiston va Qirgʻizistonga ham yoyilgan. Keyinchalik oʻn minglab mardikorlar baribir frontga joʻnatilgan.
Inqilob va qurolli kurash, Oʻzbekiston SSRning tashkil topishi, kollektivlashtirish va qatagʻonlar, urush yillari, sanoatlashtirish va paxta yakkahokimligi — 74 yillik ziddiyatli davr.
1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin Toshkentda hokimiyatni bolsheviklar boshchiligidagi sovet egalladi, mahalliy musulmon aholi esa boshqaruvdan chetlatildi. Bunga javoban 1917-yil 27-noyabrda Qoʻqonda boʻlib oʻtgan IV favqulodda oʻlka musulmonlari qurultoyi Rossiya federatsiyasi tarkibida Turkiston muxtoriyatini eʼlon qildi. Hukumatga Muhammadjon Tinishboyev, keyin Mustafo Choʻqay rahbarlik qildi; jadidlar ham uning faoliyatida qatnashdi. 1918-yil fevralida Toshkentdan yuborilgan qizil gvardiya otryadlari Qoʻqonni bosib oldi; shaharning katta qismi vayron boʻldi, minglab tinch aholi halok boʻldi. Muxtoriyat qisqa umr koʻrgan boʻlsa-da, mintaqada milliy davlatchilikka intilishning muhim bosqichi sifatida baholanadi.
Turkiston muxtoriyati tor-mor etilgach, 1918-yildan Fargʻona vodiysida sovet hokimiyatiga qarshi qurolli harakat boshlandi; sovet manbalarida u «bosmachilik» deb atalgan, bugungi oʻzbek tarixshunosligida esa koʻpincha istiqlolchilik harakati deb baholanadi. Unga Ergash, Madaminbek, Shermuhammadbek (Koʻrshermat) kabi qoʻrboshilar boshchilik qilgan. 1920-yildan keyin kurash Sharqiy Buxoro va Qashqadaryo-Surxondaryo togʻlarida davom etdi, uning yetakchilaridan biri Ibrohimbek edi; 1921–1922-yillarda harakatga Usmonli generali Anvar posho ham qoʻshilib, 1922-yilda halok boʻldi. Qizil Armiya katta kuchlar bilan harakatni 1920-yillar oʻrtalariga kelib asosan bostirdi, alohida guruhlar 1930-yillar boshigacha saqlangan.
1920-yil fevralida Qizil Armiya va mahalliy yosh xivaliklar kuchlari Xiva xonligini agʻdardi: soʻnggi xon Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi eʼlon qilindi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze qoʻmondonligidagi Qizil Armiya yosh buxoroliklar bilan birga Buxoroni bombardimon qilib egalladi; Ark qalʼasi va shaharning bir qismi yonib ketdi, amir Olimxon avval Sharqiy Buxoroga, 1921-yilda Afgʻonistonga qochdi. Oktabrda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi, hukumatiga Fayzulla Xoʻjayev boshchilik qildi, Fitrat ham vazir boʻldi. Har ikki respublika 1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanish bilan tugatildi.
1924-yilda Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazildi: Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm respublikalari oʻrniga asosan etnik tamoyil boʻyicha yangi respublikalar tuzildi. 1924-yil 27-oktabrda Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi; 1929-yilgacha uning tarkibida Tojikiston ASSR ham boʻlgan. 1925-yil fevralida Buxoroda Sovetlarning I qurultoyi boʻlib oʻtdi. Respublika poytaxti dastlab Samarqand edi, 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi. Chizilgan chegaralar koʻp jihatdan bugungi Oʻzbekiston hududini belgilab berdi, ammo Fargʻona vodiysi kabi aralash hududlarda murakkab chegaralar va anklavlar qoldirdi.
1927-yil 8-martda — Xalqaro xotin-qizlar kunida sovet hokimiyati Oʻrta Osiyoda «Hujum» kampaniyasini boshladi. Uning maqsadi ayollarni paranji va chachvondan voz kechishga undash, savodxonlik kurslari, ishlab chiqarishga jalb qilish orqali ularning ijtimoiy mavqeini oʻzgartirish edi. Shahar maydonlarida ommaviy ravishda paranji yoqish marosimlari oʻtkazildi. Kampaniya jamiyatda keskin qarshilikka uchradi: paranjini tashlagan koʻplab ayollar taʼqib qilindi, ayrim hisob-kitoblarga koʻra 2,5 mingga yaqini oʻldirilgan. Tarixchilar «Hujum»ni turlicha baholaydi — ayollar uchun taʼlim va kasb imkoniyatlarini ochgan islohot sifatida ham, zoʻrlab amalga oshirilgan va katta qurbonlarga sabab boʻlgan siyosat sifatida ham.
Qoraqalpogʻiston muxtoriyati va Oʻzbekistonga qoʻshilishi
Milliy-hududiy chegaralanishdan soʻng, 1925-yilda Amudaryo quyi oqimidagi qoraqalpoqlar yerlarida Qoraqalpoq muxtor viloyati tuzildi; u dastlab Qozogʻiston ASSR, 1930-yildan bevosita RSFSR tarkibida boʻlgan. 1932-yil 20-martda viloyat Qoraqalpogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantirildi — bu Oʻrta Osiyodagi yagona ASSR edi. 1936-yil 5-dekabrda Qoraqalpogʻiston ASSR Oʻzbekiston SSR tarkibiga oʻtkazildi. Poytaxti dastlab Toʻrtkoʻl boʻlib, Amudaryo yuvib ketish xavfi tufayli 1939-yilda Nukusga koʻchirildi. 1990-yilda respublika suverenitet deklaratsiyasini qabul qildi, bugun u Oʻzbekiston tarkibidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi.
1930-yillarda Oʻzbekistonda «quloqlarni tugatish», diniy ulamolar va «millatchilar»ga qarshi kampaniyalar boʻlib oʻtdi, 1937–1938-yillardagi «Katta terror» esa ularning avj nuqtasi boʻldi. Respublikaning birinchi rahbarlari Fayzulla Xoʻjayev va Akmal Ikromov 1938-yil martida Moskvada otib tashlandi. 1938-yil 4–5-oktabrga oʻtar kechasi Toshkentda yozuvchilar Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat va boshqa koʻplab ziyolilar qatl etildi. Oʻn minglab kishilar qamaldi, surgun qilindi yoki otildi; koʻpchiligi 1950-yillar oxiridan oqlandi. Qatl etilganlar koʻmilgan joyda, Toshkentning Yunusobod tumanida, «Shahidlar xotirasi» yodgorlik majmuasi va Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyi joylashgan.
1939-yil yozida Fargʻona vodiysida 270 km uzunlikdagi Katta Fargʻona kanali qurilishi boshlandi. Unga hashar yoʻli bilan 160 mingga yaqin kolxozchi — asosan oʻzbek va tojik dehqonlari jalb qilindi va kanal 45 kunda, asosan ketmon va zambil bilan qazib bitkazildi. Norin va Qoradaryo suvlarini vodiy boʻylab olib boruvchi kanal yangi yerlarni oʻzlashtirish va paxta maydonlarini kengaytirishga xizmat qildi, uning boʻyida mingdan ortiq gidrotexnik inshoot qurildi. Qurilish sovet targʻibotida xalq hasharining ramzi sifatida keng yoritilgan; tez surʼatlar va ogʻir sharoitlar esa keyinchalik tanqidiy baholangan. Kanal bugun ham vodiyning asosiy sugʻorish tarmogʻi.
1941–1945-yillarda Oʻzbekistondan, turli hisob-kitoblarga koʻra, 1,5–2 mln kishi frontga joʻnatilgan, ularning 500 mingdan ortigʻi qaytmagan. 300 dan ortiq oʻzbekistonlik Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan. Respublika front orti bazasiga aylandi: gʻarbiy hududlardan oʻnlab zavod va fabrikalar, ilmiy muassasalar, teatrlar va yuz minglab evakuatsiya qilinganlar, jumladan koʻplab yetim bolalar keldi. Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov va uning rafiqasi Bahri opa turli millatdagi bir necha yetim bolani (manbalarda 14–16 nafar) asrab olgani mashhur. Urush yillari Toshkent sanoat markaziga aylandi, ammo qishloqlar ogʻir mehnat va tanqislikni boshdan kechirdi.
Sirdaryoning chap sohilidagi suvsiz Mirzachoʻl (Och dasht) ni sugʻorishga urinishlar XIX asr oxirida boshlangan: 1895-yilda Nikolay I nomidagi kanal foydalanishga topshirildi, Buyuk knyaz Nikolay Konstantinovich bu yerda kanallar qazdirib, rus koʻchmanchilari qishloqlarini barpo etdi. Keng koʻlamli oʻzlashtirish 1950–1960-yillarda boshlandi: 1956-yilda Qozogʻiston SSRga qarashli Mirzachoʻl qismi Oʻzbekistonga berildi, Kirov nomidagi Shimoliy, Markaziy va Janubiy Mirzachoʻl kanallari qurildi. Taxminan 800 ming gektar yangi paxta maydoni yaratilib, Guliston, Yangiyer va oʻnlab sovxoz qishloqlari paydo boʻldi. 1963-yilda Sirdaryo viloyati tuzildi. Keyinchalik yerlarning shoʻrlanishi jiddiy muammoga aylandi.
1958-yilda Qizilqum choʻlining janubi-gʻarbidagi Muruntov togʻlarida geologlar ulkan oltin konini kashf etdi; kashfiyotchilar guruhi 1966-yilda Lenin mukofotiga sazovor boʻldi. Konda sanoat qazib olish 1969-yilda boshlangan, bu yerda dunyodagi eng katta ochiq oltin karyerlaridan biri — uzunligi 3,5 km, chuqurligi 600 metrga yaqin chuqurlik paydo boʻldi. Shu yili Karmana yaqinida Navoiy shahri barpo etildi, Uchquduq va Zarafshon kabi choʻl shaharchalari qurildi; ular Navoiy kon-metallurgiya kombinati atrofida oʻsdi. 1982-yilda Navoiy viloyati tashkil etildi (1988–1992-yillarda vaqtincha tugatilgan). Bugun viloyat Oʻzbekistonning asosiy sanoat hududlaridan biri.
Bir vaqtlar maydoni 68 ming km² boʻlgan, dunyodagi eng yirik koʻllardan biri hisoblangan Orol dengizi 1960-yillardan qisqara boshladi: uni toʻyintiruvchi Amudaryo va Sirdaryo suvlari paxta dalalarini sugʻorishga yoʻnaltirildi. 2007-yilga kelib dengiz dastlabki maydonining taxminan 10 foiziga tushib, bir necha koʻlga boʻlinib ketdi, oʻrnida Orolqum choʻli paydo boʻldi. Bir paytlar gavjum baliqchilik porti boʻlgan Moʻynoq hozir suvdan oʻnlab kilometr uzoqda qolgan; qumlar ustida zanglagan kemalar «qabristoni» bor. Tuz va chang boʻronlari aholining sogʻligʻiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Moʻynoqqa kelgan BMT bosh kotibi Pan Gi Mun buni sayyoramizning eng ogʻir ekologik ofatlaridan biri deb atagan.
1966-yil 26-aprel tongida Toshkent markazi ostida, atigi 3–8 km chuqurlikda kuchli yer silkinishi sodir boʻldi (magnitudasi 5,2). Zilzila shahar markazidagi eski mahallalarning katta qismini vayron qildi, 200–300 ming kishi boshpanasiz qoldi; rasmiy maʼlumotlarga koʻra 15 kishi halok boʻlgan, boshqa baholarda bu raqam ancha yuqori. Shaharni tiklashda butun Sovet Ittifoqidan quruvchilar ishtirok etdi va bir necha yilda yangi turar-joy massivlari, keng koʻchalar barpo etildi — Toshkent bugungi sovet modernizmi qiyofasini shu davrda oldi. 1977-yilda Oʻrta Osiyodagi birinchi metro ochildi. Zilzila markazida 1976-yilda «Jasorat» yodgorligi oʻrnatilgan.
Qayta qurish davrida milliy til, tarix va madaniyatga eʼtibor kuchaydi. 1989-yil 21-oktabrda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi «Davlat tili haqida»gi qonunni qabul qilib, oʻzbek tiliga davlat tili maqomini berdi; rus tili millatlararo muloqot tili sifatida saqlab qolindi. Qonun ish yuritish, taʼlim va matbuotda oʻzbek tilining oʻrnini kengaytirdi va mustaqillik arafasidagi milliy uygʻonishning muhim belgisiga aylandi. 2019-yildan 21-oktabr Oʻzbekistonda «Oʻzbek tili bayrami kuni» sifatida nishonlanadi. Bu davrda qatagʻon qurbonlari oqlanib, Qodiriy, Choʻlpon, Fitrat asarlari qayta nashr etila boshlandi.
1991-yildan buyon Oʻzbekiston mustaqil davlat: Konstitutsiya va milliy ramzlar, tarixiy meros tiklanishi, 2016-yildan keyingi islohotlar va xalqaro sayyohlikka ochilish.
Moskvadagi avgust toʻntarishiga urinish barbod boʻlgach, 1991-yil 31-avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi davlat mustaqilligini eʼlon qildi; 1-sentabr Mustaqillik kuni deb belgilandi. 1991-yil 18-noyabrda davlat bayrogʻi qabul qilindi. 29-dekabrda oʻtkazilgan referendumda saylovchilarning 98 foizdan ortigʻi mustaqillikni qoʻllab-quvvatladi, shu kuni Islom Karimov Prezident etib saylandi. 1992-yil 2-martda Oʻzbekiston BMTga aʼzo boʻldi, 1994-yil 1-iyulda milliy valyuta — soʻm muomalaga kiritildi. Toshkentdagi sobiq Lenin maydoni mamlakatning bosh maydoni — Mustaqillik maydoniga aylandi.
1992-yil 8-dekabrda Oliy Kengashning XI sessiyasida Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilindi. 128 moddadan iborat asosiy qonun Oʻzbekistonni suveren demokratik respublika deb eʼlon qildi, hokimiyatlar boʻlinishi, inson huquqlari va erkinliklarini mustahkamladi; 8-dekabr Konstitutsiya kuni sifatida nishonlanadi. Shu yili davlat ramzlari shakllanishi yakunlandi: 2-iyulda davlat gerbi, 10-dekabrda Abdulla Oripov soʻzi va Mutal Burhonov musiqasi bilan davlat madhiyasi tasdiqlandi. Konstitutsiyaga keyingi yillarda bir necha bor oʻzgartishlar kiritilgan, 2023-yilda esa u yangi tahrirda qabul qilindi.
Oʻzbek tili XX asrda uch marta yozuvini almashtirgan: arab alifbosidan 1929-yilda lotin yozuviga, 1940-yilda kirill yozuviga oʻtilgan. 1993-yil 2-sentabrda «Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy etish toʻgʻrisida»gi qonun qabul qilindi, 1995-yil 6-mayda alifbo yangilanib, bugungi shaklini oldi: oʻ va gʻ harflari, sh, ch, ng birikmalari. Maktablarda lotin yozuvida oʻqitish 1990-yillar oxirida boshlangan, oʻtish muddatlari bir necha bor uzaytirilgan. Bugun rasmiy hujjatlar, koʻcha va yoʻl belgilari asosan lotin yozuvida, biroq kundalik hayot va matbuotda kirill yozuvi ham keng qoʻllaniladi.
1993
Ichan Qalʼa
1990–2026
UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatidagi obyektlar
Oʻzbekiston 1993-yil yanvarida Butunjahon merosi konvensiyasiga qoʻshildi. Roʻyxatga birinchi boʻlib, hali sovet davrida, 1990-yilda Xivadagi Ichan qalʼa kiritilgan edi. Keyin Buxoro tarixiy markazi (1993), Shahrisabz tarixiy markazi (2000; 2016-yildan xavf ostidagi meros roʻyxatida), «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» (2001), Gʻarbiy Tyan-Shan (2016, Qozogʻiston va Qirgʻiziston bilan), «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» (2023) va Qoraqalpogʻistondagi qismi bilan «Turonning sovuq qishli choʻllari» (2023) qoʻshildi. 2026-yilda Toshkentning modernizm meʼmorchiligi ham roʻyxatga kiritildi. Shu bilan obyektlar soni 8 taga yetdi, yana 37 tasi dastlabki roʻyxatda.
Mustaqillik yillarida Oʻzbekiston shaharlarining yoshini arxeologik tadqiqotlar asosida belgilash va UNESCO ishtirokida nishonlash anʼanaga aylandi. 1997-yilda Buxoro va Xivaning 2500 yilligi, 2002-yilda Shahrisabzning 2700 yilligi, 2006-yilda Qarshining 2700 yilligi, 2007-yilda Samarqandning 2750 yilligi va Margʻilonning 2000 yilligi, 2009-yilda esa Toshkentning 2200 yilligi tantanali nishonlandi. Yubileylar arafasida tarixiy obidalar taʼmirlanib, shahar markazlari obodonlashtirildi, yangi muzeylar ochildi. Shu bilan birga, ayrim taʼmirlash ishlari asl qiyofani oʻzgartirgani uchun mutaxassislar tomonidan tanqid qilingan. Shaharlar yoshi haqidagi bahslar ham davom etmoqda.
2011-yilda Toshkent–Samarqand yoʻnalishida ispaniyalik «Talgo» kompaniyasi ishlab chiqargan «Afrosiyob» tezyurar poyezdi qatnay boshladi; keyinroq yoʻnalish Qarshi va Buxorogacha uzaytirildi. 2016-yil 22-iyunda uzunligi 123 km boʻlgan elektrlashtirilgan Angren–Pop temir yoʻli ochildi. U Qamchiq dovoni ostidan oʻtgan, uzunligi 19 km dan ortiq tunnel orqali Fargʻona vodiysini respublikaning boshqa hududlari bilan bevosita bogʻladi — ilgari poyezdlar Tojikiston hududi orqali qatnardi. 1,9 mlrd dollarlik loyiha besh yilda qurilgan, tunnelni Xitoy kompaniyasi bunyod etgan. Yoʻlovchi poyezdlari 2016-yil 1-sentabrdan qatnay boshladi.
Islom Karimov vafotidan soʻng, 2016-yil dekabrida Shavkat Mirziyoyev Prezident etib saylandi. 2017–2021-yillarga moʻljallangan Harakatlar strategiyasi, keyin 2022–2026-yillarga moʻljallangan «Yangi Oʻzbekiston» taraqqiyot strategiyasi qabul qilindi. 2017-yil sentabrida valyuta erkin konvertatsiya qilina boshladi, 2018–2019-yillardan oʻnlab davlat fuqarolari uchun vizasiz rejim va elektron viza joriy etildi, qoʻshni davlatlar bilan chegara punktlari qayta ochildi. Paxta terimida majburiy mehnatdan voz kechildi: Xalqaro mehnat tashkiloti 2021-yilda tizimli majburiy mehnat yoʻqligini qayd etdi. Bu oʻzgarishlar turizmning keskin oʻsishiga olib keldi. Islohotlar koʻlami va siyosiy erkinliklar darajasi haqida turlicha baholar mavjud.
2022
Silk Road Samarkand turizm markazi
2022-yil 15–16-sentabr
Samarqanddagi ShHT sammiti
2022-yil 15–16-sentabrda Samarqandda Shanxay hamkorlik tashkiloti davlat rahbarlari kengashining navbatdagi sammiti boʻlib oʻtdi. Unda Xitoy, Rossiya, Hindiston, Pokiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston rahbarlari, kuzatuvchi va taklif etilgan davlatlar vakillari qatnashdi; Eron tashkilotga toʻlaqonli aʼzo boʻlish yoʻlida muhim qadam tashladi. Sammit arafasida, 2022-yil avgustida shahar chekkasida anjumanlar zali, mehmonxonalar va hunarmandlar ustaxonalari joylashgan «Boqiy shahar» mavzesini oʻz ichiga olgan «Silk Road Samarkand» turistik majmuasi ochildi. Shundan buyon Samarqand yirik xalqaro forumlar oʻtkaziladigan shaharga aylandi.
2023-yil 30-aprelda oʻtkazilgan umumxalq referendumida Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yangi tahriri qabul qilindi va 1-maydan kuchga kirdi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, referendumda saylovchilarning 84 foizdan ortigʻi qatnashgan, ularning 90 foizdan koʻprogʻi yangi tahrirni qoʻllab-quvvatlagan. Moddalar soni 128 tadan 155 taga koʻpaydi; Oʻzbekiston ijtimoiy davlat deb eʼlon qilindi, inson huquqlari va ijtimoiy kafolatlar boʻlimlari kengaytirildi, Prezidentlik muddati besh yildan yetti yilga uzaytirildi. Shundan soʻng, 2023-yil iyulida muddatidan oldin prezident saylovi oʻtkazildi va Shavkat Mirziyoyev qayta saylandi.
2025
Silk Road Samarkand turizm markazi
2025-yil 30-oktabr – 13-noyabr
UNESCO Bosh konferensiyasi Samarqandda
2025-yil 30-oktabrdan 13-noyabrgacha Samarqandda UNESCO Bosh konferensiyasining 43-sessiyasi boʻlib oʻtdi. Tashkilotning oliy organi 1985-yilgi Sofiya sessiyasidan buyon birinchi marta Parijdagi bosh qarorgohdan tashqarida yigʻildi; bu haqda aʼzo davlatlar 2023-yilda bir ovozdan qaror qabul qilgan. Sessiya «Silk Road Samarkand» kongress markazida oʻtdi va 6-noyabrda misrlik Xolid al-Anoniyni UNESCO Bosh direktori etib sayladi. Konferensiya doirasida «Samarqand: uch ming yillik meros» xalqaro ilmiy anjumani ham oʻtkazilib, shahar tarixi kamida 3000 yilga borib taqalishi haqidagi xulosalar taqdim etildi.
