Somoniylar maqbarasi

Tarixi

Maqbara Somoniylar davlatining poytaxti Buxoroda, sulolaning katta qabristoni — Naukanda hududida qurilgan. Uni anʼanaviy ravishda Ismoil Somoniy (892–907) nomi bilan bogʻlashadi; 1568–1569 yillarda koʻchirilgan vaqf hujjati binoni Ismoil otasi Ahmad ibn Asad qabri ustiga qurdirgan, deb yozadi. Eshik ustidagi yogʻoch toʻsinda Ismoilning nabirasi Nasr ibn Ahmad nomi yozilgan kufiy bitik topilgan, shu sababli baʼzi olimlar maqbarani Nasr II (914–943) davriga sanaydi. Ichkarida bir necha qabr, jumladan Ismoil Somoniyning oʻzi dafn etilgani aniqlangan.

Somoniylar qulagach (999) qabriston qisqarib, boshqa maqbaralar buzilib ketgan. Maqbara asrlar davomida qum va loyqa ostida qolib, deyarli uchdan bir balandligigacha koʻmilgan. Uni 1924-yilda M. Ya. Ginzburg ekspeditsiyasi oʻrgangan, 1925-yilda gumbaz qoplamasi taʼmirlangan, 1926–1928 yillarda V. L. Vyatkin qazishmalar olib borgan.

Meʼmorchiligi

Bino oʻlchami 10,8×10,8 metr, devorlari qalinligi 1,8 metr. Yuqoriga biroz torayib boruvchi kub katta yarimsferik gumbaz va burchaklardagi toʻrtta kichik gumbazcha bilan yopilgan. Toʻrtala tomoni bir xil: har birida ravoqli kirish, burchaklarda esa toʻrtdan uch qismi devorga botib turgan yoʻgʻon ustunlar bor. Yuqorida devor boʻylab kichik ravoqchalar qatori — aylanma galereya oʻtadi.

Maqbaraning butun bezagi gʻishtning oʻzidan: gʻishtlar turli holatda terilib, ichu tashi toʻqima savatni eslatuvchi naqsh hosil qiladi. Ichkarida gumbazdan kubga oʻtish uchun burchaklarda ravoqsimon yelkanlar (tromplar) ishlatilgan — bu yechim keyinchalik butun mintaqa meʼmorchiligida keng tarqalgan. Tadqiqotchilar binoda soʻgʻd, sosoniylar va ilk islom anʼanalari uygʻunlashganini taʼkidlaydi.

Tashrif

Maqbara shahar markazidagi Somoniylar bogʻida, Chashmai Ayub maqbarasidan 200 metr narida joylashgan. Bogʻda soya-salqin xiyobonlar, kichik koʻl va attraksionlar bor, shuning uchun bu yer buxoroliklarning sevimli dam olish joyi ham.

Bino kichik boʻlgani bilan uni har tomondan aylanib koʻrish kerak: gʻisht naqshlari yorugʻlik tushish burchagiga qarab kun davomida oʻzgarib turadi.

Bilasizmi?

Rivoyatga koʻra, Chingizxon qoʻshini Buxoroga yaqinlashganda shahar ahli maqbarani qum bilan koʻmib, uni vayron boʻlishdan saqlab qolgan. Ilmiy maʼlumotlar binoning asrlar davomida qum va loyqa ostida qolganini tasdiqlaydi — u shu tarzda bizgacha deyarli butun yetib kelgan.

Somoniylar maqbarasi Oʻrta Osiyoda butunlay pishiq gʻishtdan qurilgan dastlabki saqlangan binolardan biri va Buxoro vohasida Somoniylar davridan qolgan yagona yodgorlik.