IX asr oxirida Movarounnahr va Xurosonni birlashtirib, Buxoroni yirik davlat poytaxtiga aylantirgan Somoniylar amiri. Buxorodagi Somoniylar maqbarasi — Oʻrta Osiyo meʼmorchiligining eng mashhur yodgorliklaridan biri.
Abu Ibrohim Ismoil ibn Ahmad Somoniy 849-yilda tugʻilgan; ayrim manbalarda tugʻilgan joyi Fargʻona deb koʻrsatiladi. U Balxdan chiqqan, zardushtiylikdan islomga oʻtgan Somonxudotning avlodi edi. 870-yillarda akasi, Movarounnahr hokimi Nasr I uni Buxoroga noib qilib yubordi. Aka-uka oʻrtasidagi urushdan soʻng, 892-yilda Nasr vafot etgach, Ismoil butun Movarounnahrning hukmdori boʻldi va Buxoroni poytaxt qildi. 893-yilda u Talas vodiysiga yurish qilib, Taroz shahrini egalladi. 900-yilda Balx yaqinida safforiylar hukmdori Amr ibn Laysni yengib, Xurosonni ham qoʻlga kiritdi; xalifa bu gʻalabani tan olishga majbur boʻldi.
Adolatli hukmdor obrazi
Ismoil markaziy hokimiyatni mustahkamlab, chegaralarni koʻchmanchilar hujumidan himoya qildi. X asrda yashagan buxorolik tarixchi Narshaxiy uni adolatli va taqvodor hukmdor sifatida tasvirlaydi. Rivoyatga koʻra, u aholini shahar devorlarini taʼmirlash majburiyatidan ozod qilib, «Toki men tirik ekanman, Buxoroning devori menman» degan. Somoniylar davrida fors-tojik adabiyoti, ilm-fan va hunarmandchilik rivoj topdi. Ismoil 907-yil noyabrida Buxoroda vafot etgan. Tojikistonda u milliy qahramon sifatida ulugʻlanadi: milliy valyuta «somoniy» va mamlakatning eng baland choʻqqisi uning nomi bilan atalgan.
Somoniylar maqbarasi
Buxorodagi Somoniylar maqbarasi IX asr oxiri – X asr boshlarida sulola xilxonasi sifatida qurilgan; anʼanaga koʻra Ismoil Somoniy shu yerda dafn etilgan, ichkaridagi yozuvlardan biri esa uning nevarasi Nasr ibn Ahmad nomini tilga oladi. Kub shaklidagi, gumbazli kichik bino pishiq gʻishtni turli yoʻnalishda terish orqali yaratilgan naqshlari bilan mashhur: yorugʻlik tushishiga qarab devorlar kun davomida oʻzgarib turadi. Moʻgʻullar bosqini davrida maqbara tuproq bilan koʻmilib qolgani uni saqlab qolgan, degan fikr bor; u 1930-yillarda tozalanib, oʻrganilgan. Maqbara Samoniylar bogʻida, Buxoro markazidan piyoda boriladigan masofada.
819-yilda Somonxudot nabiralari Samarqand, Fargʻona, Choch va Hirotga noib etib tayinlandi. 892-yildan Ismoil Somoniy Buxoroni poytaxtga aylantirdi, 900-yilda Balx yaqinida safforiylar hukmdori Amr ibn Laysni yengib, Xuroson va Movarounnahrni birlashtirdi. Somoniylar Abbosiylarni rasman tan olsa-da, amalda mustaqil edi. Ularning davrida Buxoro va Samarqand ilm-fan va adabiyot markazlariga aylandi: fors-tojik tilidagi sheʼriyat (Rudakiy) gulladi, Buxoro kutubxonasidan yosh Ibn Sino foydalandi, Samarqand qogʻozi keng tarqaldi. Davlat 999-yilda qoraxoniylar zarbasi bilan quladi. Buxorodagi Somoniylar maqbarasi oʻsha davrdan qolgan eng mashhur yodgorlik.
