Termizda tugʻilgan IX asr muhaddisi, sunniy islomdagi oltita asosiy hadis toʻplamidan biri — «Al-Jomeʼ as-sahih» («Sunan at-Termiziy») muallifi. Maqbarasi Sherobod tumanida.
Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy 824-yilda Termizda tugʻilgan. Yoshligi shu shaharda oʻtgan, dastlabki taʼlimni ham shu yerda olgan. Kuchli xotirasi bilan tengdoshlaridan ajralib turgan yigit hadis ilmini chuqur oʻrganish uchun Xuroson, Iroq va Hijozga safar qildi. Uning ustozlari orasida Imom al-Buxoriy, Imom Muslim kabi buyuk muhaddislar boʻlgan; ayniqsa Buxoriydan koʻp ilm olgani va uning asarlarida ustozining fikrlariga tez-tez tayangani maʼlum. Umrining oxirida koʻzi ojiz boʻlib qolgani uchun «ad-Zarir» laqabi bilan ham atalgan. Manbalarga koʻra, Buxoriy shogirdi haqida «Men sendan olgan foyda sen mendan olgan foydadan koʻproq» degan ekan — bu soʻzlar Termiziy shuhratini koʻrsatuvchi mashhur rivoyat sifatida keltiriladi.
Asarlari
Termiziyning bosh asari — «Al-Jomeʼ as-sahih», keng tarqalgan nomi bilan «Sunan at-Termiziy». U sunniy islomdagi oltita asosiy hadis toʻplamidan biri hisoblanadi. Muallif har bir hadisning ishonchlilik darajasini koʻrsatgan, turli fiqh maktablarining shu masaladagi fikrlarini qiyoslagan — shu jihati bilan toʻplam boshqa majmualardan farq qiladi va qisqaroq, takrorlari kamroq. Paygʻambarning tashqi qiyofasi va axloqiga bagʻishlangan «Ash-Shamoil al-Muhammadiya» asari ham keng tarqalgan. Bu kitoblar oʻzbek tiliga tarjima qilinib, Toshkentda bir necha bor nashr etilgan.
Maqbara va ziyorat
Imom at-Termiziy 892-yilda Termiz yaqinidagi Bugʻ qishlogʻida — hozirgi Sherobod tumani hududida vafot etgan va shu yerda dafn etilgan; «al-Bugʻiy» nisbasi ham shundan. Uning maqbarasi atrofidagi yodgorlik majmuasi 2016–2017-yillarda qayta taʼmirlanib, kengaytirildi. Termizga kelgan ziyoratchilar odatda Hakim at-Termiziy majmuasi va Sulton Saodat ansambli bilan birga bu qadamjoni ham ziyorat qiladi; maqbara Termizdan taxminan bir soatlik yoʻlda. Majmuada maqbara bilan birga masjid, hovli va bogʻ bor; mahalliy aholi va uzoqdan kelgan ziyoratchilar bu yerda duo oʻqiydi.
819-yilda Somonxudot nabiralari Samarqand, Fargʻona, Choch va Hirotga noib etib tayinlandi. 892-yildan Ismoil Somoniy Buxoroni poytaxtga aylantirdi, 900-yilda Balx yaqinida safforiylar hukmdori Amr ibn Laysni yengib, Xuroson va Movarounnahrni birlashtirdi. Somoniylar Abbosiylarni rasman tan olsa-da, amalda mustaqil edi. Ularning davrida Buxoro va Samarqand ilm-fan va adabiyot markazlariga aylandi: fors-tojik tilidagi sheʼriyat (Rudakiy) gulladi, Buxoro kutubxonasidan yosh Ibn Sino foydalandi, Samarqand qogʻozi keng tarqaldi. Davlat 999-yilda qoraxoniylar zarbasi bilan quladi. Buxorodagi Somoniylar maqbarasi oʻsha davrdan qolgan eng mashhur yodgorlik.
