Abu Mansur al-Moturidiy

Samarqandlik imom

Toʻliq ismi Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud. «Moturidiy» nisbasi Samarqand atrofidagi Moturid qishlogʻi yoki mahallasiga ishora qiladi. Tugʻilgan yili aniq emas — koʻp manbalarda taxminan 853-yil koʻrsatiladi. Uning hayotiga oid maʼlumotlar juda kam: tarjimai hol kitoblarida asosan asarlari sanab oʻtiladi. Maʼlumki, u Samarqanddagi hanafiy faqihlar Abu Nasr al-Iyodiy va Abu Bakr al-Juzjoniydan taʼlim olgan, davlat lavozimlarida ishlamagan va zohidona hayot kechirgan. Olim 944-yilda (hijriy 333) Samarqandda vafot etgan va keyinchalik «olimlar qabristoni» sifatida mashhur boʻlgan Chokardizaga dafn etilgan.

Aql va vahiy uygʻunligi

Moturidiy kalom ilmida muʼtaziliylarga qarshi chiqqan, ammo ular bilan bahsda aqliy dalillardan keng foydalangan. U imonni qalb bilan tasdiq va til bilan iqror deb taʼriflagan, insonning iroda erkinligi va oʻz amallari uchun masʼuliyatini muhim deb bilgan. Asosiy asarlari — «Kitob at-tavhid» va Qurʼon tafsiri «Taʼvilot ahl as-sunna». U asos solgan moturidiya maktabi ashʼariya bilan birga sunniy ilohiyotning asosiy yoʻnalishlaridan biriga aylandi va hanafiy mazhabidagi musulmonlar orasida — Markaziy Osiyodan Turkiya va Janubiy Osiyogacha keng tarqaldi. Keyingi asrlarda Abul Muin an-Nasafiy kabi olimlar bu taʼlimotni rivojlantirgan.

Chokardizadagi majmua

XV asr manbalari olim qabri koʻp ziyorat qilinganini qayd etadi. Sovet davrida qabristonda dafn etish taqiqlanib, hudud uy-joy uchun boʻlib berilgan, qabr toshlari vayron qilingan. 2000-yilda olim yubileyi munosabati bilan Registondan qariyb bir kilometr janubi-sharqda yodgorlik majmuasi qurildi: markazidagi gumbazli maqbaraning ichki gumbazi muqarnas va ganch panjaralar bilan bezatilgan. Majmuani Registondan piyoda borib koʻrish mumkin.