Naxshab (hozirgi Qarshi)da tugʻilgan XI–XII asr olimi, Imom Moturidiydan keyin moturidiya maktabining eng nufuzli vakili. Maqbarasi Qarshi tumanidagi Qovchin qishlogʻida.
Abul Muin Maymun ibn Muhammad an-Nasafiy Naxshab — hozirgi Qarshi shahrida ilmli oilada tugʻilgan. Tugʻilgan yili haqida manbalar turlicha maʼlumot beradi: ayrimlarida hijriy 418 (milodiy 1027), boshqalarida hijriy 438 (milodiy 1046-yil) koʻrsatiladi. Uning katta bobosi Makhul an-Nasafiy Imom Moturidiyning shogirdi boʻlgan, bobosi Muʼtamid ibn Makhul ham taniqli hanafiy faqih edi. Dastlabki taʼlimni bobosi va otasidan olgan, keyinroq Abul Yusr Pazdaviy kabi olimlardan saboq olgan. Umrining koʻp qismini Samarqand va Buxoroda oʻtkazib, ilm oʻrgatish va bahslar bilan mashgʻul boʻlgan. Olim hijriy 508-yilda (milodiy 1114 yoki 1115) vafot etgan.
Moturidiya taʼlimotining ustuni
Nasafiy moturidiya maktabini tizimlashtirgan va keng yoygan olim sifatida tanilgan; uni Imom Moturidiydan keyingi eng muhim moturidiy ilohiyotchi deb atashadi. Uning bosh asari «Tabsirat al-adilla fi usul ad-din» («Din asoslariga oid dalillarning izohi») moturidiya taʼlimotida Moturidiyning «Kitob at-tavhid»idan keyingi oʻrinda turadi. Unda Moturidiyning oʻzidan oldingi markaziy osiyolik ustozlari haqida qimmatli maʼlumotlar ham saqlangan. «At-Tamhid li qavoid at-tavhid» va «Bahr al-kalom» ham uning qalamiga mansub. Bu asarlar Usmonlilar davlati va Hindiston madrasalarida ham oʻqitilgan. Olim ilohiy sifatlar, imon va inson amallari haqidagi bahsli masalalarda moturidiya qarashlarini aqliy dalillar bilan himoya qilgan, boshqa oqimlarning fikrlarini batafsil keltirib, ularga raddiyalar yozgan.
Qovchindagi maqbara
An-Nasafiyning maqbarasi Qarshi tumanidagi Qovchin qishlogʻida joylashgan va qadimiy ziyoratgohlardan biri hisoblanadi. 2017-yildan qabr atrofi obodonlashtirilib, ziyoratchilar uchun sharoit yaratildi. Qarshiga kelgan sayohatchi uni shahardagi Odina masjidi, Koʻkgumbaz jome masjidi va XVI asrda qurilgan gʻishtin koʻprik kabi obidalar bilan birga koʻrishi mumkin.
Samarqand–Buxoro yoʻlida, hozirgi Navoiy viloyatining Malik choʻlida qoraxoniy hukmdor Shams ul-Mulk Nasr (1068–1080) farmoni bilan saroy-karvonsaroy qurildi. Bartold uni 1078–1079-yillarga oid deb hisoblagan, keyingi tadqiqotlar bu sanani munozarali qilgan. Bino XIII–XVIII asrlarda karvonlar toʻxtaydigan joy boʻlib xizmat qilgan. Bugungacha ulkan, yarim ustunlar bilan bezatilgan peshtoqli old devori saqlanib qolgan; yoʻlning narigi tomonida yerosti suv ombori — sardoba bor. 2023-yilda Raboti Malik «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» nomli seriyali obyekt tarkibida UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi.
Saljuqiylar tayinlagan Xorazm noiblari — Anushteginlar sulolasi 1097-yildan «xorazmshoh» unvonini oldi va asta-sekin mustaqillikka erishdi. Takash (1172–1200) 1194-yilda soʻnggi Iroq saljuqiysini yengdi, uning oʻgʻli Alouddin Muhammad (1200–1220) esa Movarounnahrni qoraxitoylardan tortib oldi, 1212-yilda Samarqanddagi qoraxoniylar sulolasini tugatdi. Saltanat Kaspiydan Fors koʻrfazigacha, Sirdaryodan Hindukushgacha choʻzildi, poytaxt Gurganj (Koʻhna Urganch) Islom olamining eng boy shaharlaridan biriga aylandi. Ammo davlat ichki ziddiyatlar bilan zaif edi; 1218-yilgi Oʻtror voqeasi moʻgʻullar bosqiniga sabab boʻldi. Soʻnggi xorazmshoh Jaloliddin 1231-yilda halok boʻldi.
