Shams ul-Mulk Nasr

Taxt uchun kurash va saljuqiylar

Shams ul-Mulk Nasr ibn Ibrohim Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligining asoschisi Ibrohim Tamgʻochxonning oʻgʻli edi. Otasi falaj boʻlib qolgach, 1068-yilda taxtga oʻtirdi va akasi Shuays bilan hokimiyat uchun kurashishga majbur boʻldi. Xoqonlik poytaxti Samarqand boʻlib qoldi. 1072-yilda saljuqiy sulton Alp Arslon Movarounnahrga yurish boshlab, kutilmaganda halok boʻlgach, Shams ul-Mulk Termiz va Balxni egalladi, ammo yangi sulton Malikshoh bu shaharlarni qaytarib oldi va 1074-yilda Samarqandga yurdi. Ish sulh bilan tugadi: Shams ul-Mulk saljuqiylar bilan qudachilik aloqalarini oʻrnatdi. Uning tangalari faqat oʻz nomidan zarb qilingani markaziy hokimiyat kuchayganini koʻrsatadi.

Quruvchi hukmdor

Shams ul-Mulk oʻz sulolasining eng yirik quruvchilaridan biri sifatida tanilgan. Narshaxiyning «Buxoro tarixi»ga koʻra, u Buxoroning jome masjidini qayta qurdirgan (1069), shahar tashqarisida Shamsobod saroyi va bogʻlarini barpo etgan. Uning davrida Samarqand–Buxoro yoʻlida, Karmana yaqinidagi Malik choʻlida hashamatli saroy-karvonsaroy — Raboti Malik qurilgan; anʼanaviy sana — 1078–1079-yillar, garchi bu sana keyingi tadqiqotlarda munozarali deb topilgan boʻlsa ham. Manbalarga koʻra, uning taklifi bilan yosh olim va shoir Umar Xayyom Samarqandga kelib, ilk ilmiy asarlarini shu yerda yozgan. Shams ul-Mulk 1080-yilda vafot etdi, taxtga ukasi Xizrxon oʻtirdi.

Raboti Malikni koʻrish

Raboti Malikdan bugungi kunga karvonsaroyning ulkan peshtoqli old devori yetib kelgan; yoʻlning narigi tomonida gumbazli yerosti suv ombori — sardoba saqlangan. 2023-yilda Raboti Malik «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» tarkibida UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi. Obida Navoiy shahridan 20 km chamasi uzoqlikda, Buxoro–Samarqand avtomagistrali yonida joylashgan boʻlib, ikki shahar orasidagi safarda toʻxtab oʻtish qulay.